၂၀၂၆ ခုနှစ်သည် အလွန်ထူးခြားပြီး ပုံမှန်မဟုတ်တဲ့ နှစ်တစ်နှစ် (Anomalous Year) ဖြစ်လာမည်လား? (သို့မဟုတ်) “ပြောင်းလဲလာတဲ့ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုဖြစ်စဉ်တွေထဲက ထူးခြားထင်ရှားတဲ့ လက္ခဏာတစ်ရပ်” ဖြစ်နေမည်လား?

၂၀၂၆ ခုနှစ်ရဲ့ မိုးကြိုကာလ (ဧပြီ ၁၆ - မေ ၁၅) နဲ့ မိုးဦးကာလ (မေ ၁၆ - ဇွန် ၃၀) တစ်လျှောက်လုံးမှာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နဲ့ ကပ္ပလီပင်လယ်ပြင်တို့၌ လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း၊ မုန်တိုင်းငယ်၊ ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်း မရှိဘဲ၊ ထပ်မံဖြစ်ပေါ်ဖို့လည်း အလားအလာ မရှိဘူးဆိုရင် ဒါဟာ ရာသီဥတုဖြစ်စဉ်အရ အလွန်ထူးခြားပြီး ပုံမှန်မဟုတ်တဲ့ နှစ်တစ်နှစ် (Anomalous Year) ဟု သတ်မှတ်နိုင်ပါတယ်။

၁။ အဘယ်ကြောင့် ထူးခြားသည့် နှစ်တစ်နှစ်ဟု သတ်မှတ်နိုင်သနည်း။

• မိုးကြိုကာလ ဆိုင်ကလုန်း အမြင့်ဆုံးအချိန် (Pre-monsoon Cyclone Peak) ပျောက်ဆုံးသွားခြင်း - ပုံမှန်အားဖြင့် မေလဟာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်မှာ ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း အဖြစ်များဆုံး Peak Season ဖြစ်ပါတယ်။ အနောက်တောင်မိုးမကျခင် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အပူချိန် မြင့်တက်နေချိန်ဖြစ်လို့ မုန်တိုင်း အနည်းဆုံး တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပါတယ်။ အခုလို လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းလေးတစ်ခုတောင် မရှိဘဲ ကျော်ဖြတ်သွားတာဟာ သမိုင်းဝင်ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

• မိုးဦးကာလ စနစ်များ အားနည်းခြင်း - မေလလယ်ကနေ ဇွန်လကုန်အထိ မိုးဦးကာလဟာ အနောက်တောင်မိုးလေဝသ အားကောင်းလာဖို့အတွက် မိုးတွင်းလေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း (Monsoon Depressions) တွေ သမုဒ္ဒရာထဲမှာ မဖြစ်မနေ အလှည့်ကျ ဖြစ်ပေါ်ပေးရမယ့် ကာလ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီစနစ်တွေ လုံးဝမရှိခြင်းက မိုးဦးရာသီရဲ့ ပုံစံကို လုံးဝပြောင်းလဲသွားစေပါတယ်။

၂။ လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းနှင့် မုန်တိုင်းများ လုံးဝမဖြစ်ပေါ်ရသည့် အကြောင်းရင်းများ (Synoptic/Climate Dynamics)

မုန်တိုင်းတစ်ခု ဖြစ်တည်ဖို့အတွက် ပင်လယ်ရေပူရုံတင်မကဘဲ လေထုရဲ့ အခြေအနေကပါ ပံ့ပိုးပေးဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ မုန်တိုင်း လုံးဝဖြစ်ပေါ်ခြင်းမရှိတဲ့ အဓိကအကြောင်းရင်းတွေကို အောက်ပါအတိုင်း ယူဆနိုင်ပါတယ် -

(က) ပြင်းထန်သော ဒေါင်လိုက်လေညှပ်အား (Strong Vertical Wind Shear)

မုန်တိုင်းတစ်ခု အားကောင်းလာဖို့ဆိုရင် အောက်ခြေလေထုနဲ့ အထက်ခြေလေထုရဲ့ လေတိုက်နှုန်း/လမ်းကြောင်း ကွာခြားချက် (Vertical Wind Shear) နည်းပါးဖို့ လိုပါတယ်။ အကယ်၍ မိုးကြိုနဲ့ မိုးဦးကာလတစ်လျှောက်လုံးမှာ Wind Shear က အလွန်အမင်း ပြင်းထန်နေခဲ့ရင် လေဖိအားနည်းဆဲလ်တွေ စုစည်းခွင့်မရဘဲ အပေါ်ပိုင်းလေစီးကြောင်းတွေက ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးပစ်တာကြောင့် မုန်တိုင်းအဆင့် ရောက်မလာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

(ခ) ENSO အကူးအပြောင်းနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လေထုလှည့်ပတ်မှု မမျှတခြင်း (Walker Circulation & MJO Anti-phase)

• MJO (Madden-Julian Oscillation) အားနည်းခြင်း: အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာအတွင်း မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှုကို စတင်လှုံ့ဆော်ပေးလေ့ရှိတဲ့ MJO လှိုင်းဟာ အဆိုပါကာလတစ်လျှောက်လုံးမှာ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ (Phase 1, 2, 3) ဘက်မှာ အားပျော့နေပြီး ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာဘက်မှာသာ အားကောင်းနေတာမျိုး (သို့မဟုတ်) တိမ်ကင်းစင်စေတဲ့ Suppression Phase (မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှုကို တားဆီးတဲ့အဆင့်) ထဲမှာ ကြာရှည်ပိတ်မိနေတာမျိုး ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

• ENSO Transition Phase: လာနီညာ (La Niña) မှ အယ်လ်နီညို (El Niño) အကူးအပြောင်းကာလတွေမှာ လေထုနဲ့ သမုဒ္ဒရာ တုံ့ပြန်မှု တုန့်ဆိုင်းနှောင့်နှေးနေတတ်ပြီး (Atmospheric Lag) ၊ ယင်းက ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ပေါ်မှာ မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှုကို ဖိနှိပ်ထားတဲ့ လေဖိအားမြင့်ဇုန် သို့မဟုတ် လေမုန်တိုင်းဖြစ်ထွန်းမှု နည်းပါးတဲ့ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးထားတတ်ပါတယ်။

(ဂ) အထက်အဆင့် လေဖိအားမြင့်ရပ်ဝန်း (Subtropical Ridge) နေရာယူထားခြင်း

မေလနှင့် ဇွန်လများတွင် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် အထက်ပိုင်း သို့မဟုတ် မုတ္တမကွေ့ တစ်ဝိုက်မှာ တရုတ်ပြည်မကြီးဘက်က ဆင်းလာတဲ့ Subtropical Ridge (အထက်အဆင့် လေဖိအားမြင့်ဇုန်) သို့မဟုတ် Anticyclone ကြီးက နေရာယူ ပိတ်ဆို့ (Blocking) ထားတာမျိုး ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ယင်းလေဖိအားမြင့်ဇုန်က လေထုကို အောက်သို့ နှိမ့်ချပေးတာကြောင့် (Subsidence) တိမ်တိုက်များ ဒေါင်လိုက်ဖြစ်ထွန်းမှုကို တားဆီးပြီး လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း ဖြစ်မလာအောင် ဖိနှိပ်ထားခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

(ဃ) မုတ်သုံလေဖိအားနည်းမြောင်း - မုတ်သုံမြောင်တန်း

(Monsoon Trough - မုတ်သုံလေစနစ်နှင့် ဆက်စပ်နေသော ရှည်လျားသည့် လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ မိုးတိမ်များ ဖွံ့ဖြိုးစေကာ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်း၊ လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းများနှင့် မုန်တိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် အထောက်အကူပြုသည့် အရေးကြီးသော မိုးလေဝသစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်) ၎င်း၏တည်နေရာ ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်း - မိုးဦးကာလမှာ Monsoon Trough (မိုးလယ်ဇုန် လေဖိအားနည်းမျဉ်း - မုတ်သုံမြောင်တန်းဟုလည်းခေါ်ကြသည်) ပင်လယ်ပြင်ကနေ ကုန်းတွင်းပိုင်းကို အရမ်းစောစီးစွာ တွန်းတင်ခံလိုက်ရတာမျိုး (သို့မဟုတ်) ကုန်းမြေပေါ်မှာပဲ ကန့်လန့်ဖြတ် တည်ဆောက်မိသွားတာမျိုး ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ယင်းကြောင့် ပင်လယ်ပြင်ထဲမှာ စနစ်တွေ သီးခြားအခြေစိုက်ပြီး အားကောင်းလာမယ့်အစား ကုန်းမြေပေါ်မှာသာ မိုးတိမ်တိုက်အသွင်ဖြင့် တိုက်ရိုက်ပြန့်နှံ့သွားခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

အနှစ်ချုပ်သုံးသပ်ချက် - လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းတစ်ခုမျှ မရှိခြင်းဟာ သမုဒ္ဒရာရေပူနွေးမှု (SST) အားနည်းလို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ပြင်းထန်သော ဒေါင်လိုက်လေညှပ်အား (Wind Shear) ၊ အထက်လေထု ဖိနှိပ်မှု (Subsidence) နှင့် MJO အားနည်းမှု စတဲ့ လေထုပိုင်းဆိုင်ရာ အဟန့်အတားများ (Atmospheric Dynamic Barriers) စုပြုံဖြစ်ပေါ်နေခြင်းကြောင့်ဟု ယူဆနိုင်ပါတယ်။

“ပြောင်းလဲလာတဲ့ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုဖြစ်စဉ်တွေထဲက ထူးခြားထင်ရှားတဲ့ လက္ခဏာတစ်ရပ်”

လာနီညာ (La Niña) အခြေအနေမှ ပုံမှန်အခြေအနေ (Neutral) သို့ ရောက်ရှိပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် အယ်လ်နီညို (El Niño) သို့ ကူးပြောင်းနေသည့် နှစ်များ (El Niño Transition/Onset Years) ၏ မိုးကြိုနှင့် မိုးဦးကာလ (ဧပြီ ၁၆ ရက်မှ ဇွန် ၃၀ ရက်အတွင်း) တွင် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နှင့် အာရေဗျပင်လယ်တို့၌ လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းနှင့် မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှုနှုန်းသည် ယေဘုယျအားဖြင့် လျော့နည်းသွားတတ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ပုံမှန်ထက် နောက်ကျသွားတတ်ခြင်းမျိုး ရှိပါတယ်။

ဒီလိုဖြစ်တာတွေဟာ ဘာကြောင့်လဲဆိုတာကို လေထုနှင့်သမုဒ္ဒရာ Dynamic သဘောတရားများအရ -

၁။ မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှု လျော့နည်းသွားတတ်သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများ

အယ်လ်နီညိုဘက်သို့ စတင်ကူးပြောင်းနေပြီဆိုလျှင် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လေထုလှည့်ပတ်မှုစနစ် (Walker Circulation) ပြောင်းလဲသွားပြီး အောက်ပါအခြေအနေများကြောင့် မေနှင့် ဇွန်လအတွင်း မုန်တိုင်းဖြစ်ထွန်းမှုကို ဟန့်တားနှောင့်နှေးစေတတ်ပါတယ် -

• လေပြတ်ရွေ့ မြင့်မားလာခြင်း (High Vertical Wind Shear) - အယ်လ်နီညိုအစပျိုးချိန်တွင် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာနှင့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အထက်ရှိ လေထုအထက်ပိုင်းလေစီးကြောင်းများ ပြောင်းလဲသွားပြီး Vertical Wind Shear (လေပြတ်ရွေ့) ပိုမိုမြင့်မားလာတတ်သည်။ လေပြတ်ရွေ့ မြင့်မားနေပါက စတင်ဖြစ်ပေါ်လာမည့် မိုးတိမ်တောင်များ၏ ထိပ်ပိုင်းကို လေပြင်းများက တိုက်ခတ်ဖျက်ဆီးပစ်သဖြင့် မုန်တိုင်းအဖြစ်သို့ စုစည်းအားကောင်းမလာနိုင်ဘဲ လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းအဆင့်မှာတင် လျော့ပါးပျောက်ကွယ်သွားတတ်သည်။

• လေထုဖိနှိပ်မှု အားကောင်းခြင်း (Large-scale Subsidence) - အယ်လ်နီညိုစနစ်ကြောင့် အီကွေတာပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအလယ်ပိုင်းတွင် လေထုပင့်တင်မှု အားကောင်းနေချိန်၌ ကျွန်တော်တို့ အရှေ့တောင်အာရှနှင့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ဒေသများတွင်မူ လေထုအထက်ပိုင်းမှ အောက်သို့ ပြန်လည်ဖိနှိပ် သက်ဆင်းသည့် လေစီးကြောင်း (Subsidence) ပိုမိုအားကောင်းနေတတ်သည်။ ဤသို့ လေထုဖိနှိပ်ခံထားရပါက လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းများ ရုတ်တရက် အားကောင်းလာရန် အလွန်ခက်ခဲသွားပါသည်။

• အနောက်တောင်မုတ်သုံလေ နောက်ကျခြင်း (Delayed Monsoon Onset) - အယ်လ်နီညိုကူးပြောင်းသည့်နှစ်များတွင် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်း အနောက်တောင်မုတ်သုံလေ ဝင်ရောက်မှုသည် ပုံမှန်ထက် နောက်ကျတတ်သည်။ မုတ်သုံလေအဝင် နောက်ကျခြင်းက မိုးဦးကာလ မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သည့် ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ပင်လယ်ပြင်အကြား လေဖိအားစနစ်များ အားကောင်းလာမှုကို နှောင့်နှေးစေပါသည်။

၂။ ခြွင်းချက်နှင့် သတိပြုရန်အချက် (The "Hidden Danger")

"ဖြစ်ပေါ်မှုနှုန်း အရေအတွက်" (Frequency) လျော့နည်းသွားခြင်းသည် "ပြင်းအား" (Intensity) လျော့နည်းသွားခြင်းကို မဆိုလိုပါခင်ဗျာ။ မိုးလေဝသသမိုင်းကြောင်းအရ အဆိုပါ အသွင်ကူးပြောင်းသည့်ကာလများတွင် သတိပြုရမည့် ထူးခြားချက်များ ရှိနေပြန်ပါသည် -

• Ocean Heat Content (သမုဒ္ဒရာအောင်းအပူစွမ်းအင်) - လာနီညာအခြေအနေမှ ကူးပြောင်းလာခြင်းဖြစ်သည့်အတွက် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နှင့် အာရေဗျပင်လယ်ပြင်အတွင်း၌ အောင်းအပူစွမ်းအင် (Ocean Heat Content) များမှာ မြင့်မားစွာ ကျန်ရှိနေသေးတတ်သည်။

• ရုတ်တရက် အားကောင်းလာနိုင်မှု (Rapid Intensification) - လေထု Dynamic များကြောင့် မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှု အကြိမ်ရေ လျော့နည်းသွားနိုင်သော်လည်း၊ အကယ်၍ လေပြတ်ရွေ့ (Wind Shear) ခဏတာ လျော့နည်းသွားသည့် ရက်တိုကာလတစ်ခုနှင့် တိုက်ဆိုင်ပြီး လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပါက၊ ပင်လယ်ပြင်ထဲရှိ အပူစွမ်းအင် အမြောက်အမြားကို စုပ်ယူကာ အချိန်တိုအတွင်း အလွန်ပြင်းထန်သော မုန်တိုင်းကြီးအဖြစ်သို့ (Rapid Intensification) ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲသွားတတ်သည့် သဘာဝ ရှိပါသည်။

၃။ သမိုင်းဝင် သာဓက (Historical Context)

၁၉၉၇ ခုနှစ် သည် လာနီညာ/Neutral အခြေအနေမှ သမိုင်းဝင် အားအလွန်ကောင်းသော အယ်လ်နီညို (Very-Strong El Niño) ဘက်သို့ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ကူးပြောင်းခဲ့သည့် နှစ်ဖြစ်ပါသည်။ ထိုနှစ် မိုးကြို/မိုးဦးကာလ (မေလ) အတွင်းမှာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၌ မုန်တိုင်းဖြစ်ပွားမှုအရေအတွက် နည်းပါးခဲ့သော်လည်း၊ မေလလယ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော Severe Cyclonic Storm (01B) သည် အရှိန်အဟုန်ဖြင့် အားကောင်းလာပြီး ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းကမ်းခြေသို့ ပြင်းထန်စွာ ဝင်ရောက်ခဲ့ဖူးသည့် သာဓက ရှိခဲ့ပါသည်။

အနှစ်ချုပ် သုံးသပ်ချက် - လာနီညာ > Neutral > အယ်လ်နီညို ကူးပြောင်းသည့်နှစ်များ၏ (16APR to 30JUN) ကာလအတွင်း ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နှင့် အာရေဗျပင်လယ်တို့တွင် လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းနှင့် မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှုနှုန်းသည် အရေအတွက်အားဖြင့် ပုံမှန်ထက် သိသိသာသာ လျော့နည်းကျဆင်းသွားတတ်သည်မှာ မှန်ကန်ပါသည်။

သို့သော် မိုးလေဝသ စောင့်ကြည့်သူတစ်ဦးအနေဖြင့် အရေအတွက် နည်းသွားသော်လည်း ဖြစ်လာခဲ့လျှင် ပင်လယ်ရေပူစွမ်းအင်ကြောင့် ပြင်းအားကြီးမားသွားနိုင်သည့် အလားအလာရှိသဖြင့် GFS သို့မဟုတ် ECMWF မော်ဒယ်များတွင် Vertical Wind Shear တန်ဖိုးများ လျော့ကျမည့်ရက် ကို အမြဲမပြတ် သတိပြုစောင့်ကြည့်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဤကာလအတွင်း ဧပြီ ၁၅ ရက် မှ ဇွန်လ ၃၀ ရက်အတွင်း - လာနီညာ > Neutral > အယ်လ်နီညို ကူးပြောင်းသည့်နှစ်များမှာ မုန်တိုင်းလုံးဝမဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင်နှစ်များရော ရှိခဲ့ဘူးပါသလား? လို့ အမေးရှိရင် အဖြေက -

ရှိခဲ့ဖူးပါတယ်။ မိုးလေဝသ သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေအရ လာနီညာကနေ အယ်လ်နီညိုကို ကူးပြောင်းတဲ့နှစ် (El Niño Onset/Transition Years) တွေရဲ့ မိုးကြိုနဲ့ မိုးဦးကာလ (ဧပြီ ၁၆ မှ ဇွန် ၃၀ အတွင်း) မှာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်း မုန်တိုင်း လုံးဝမဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဘဲ (Zero Cyclone) ခြောက်သွေ့ငြိမ်သက်ခဲ့တဲ့ သမိုင်းဝင်နှစ်တွေ ရှိခဲ့ဖူးပါတယ်။ ဝါသနာရှင်တွေအတွက် အလွန်ထင်ရှားတဲ့ သမိုင်းဝင် ဥပမာ (၂) ခုကို တင်ပြပေးလိုက်ပါတယ် -

၁။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် (မိုးဦးကာလမုန်တိုင်း လုံးဝမရှိခဲ့ခြင်း)

၂၀၁၄/၂၀၁၅ ခုနှစ်ဟာ လာနီညာ/Neutral ကနေ သမိုင်းဝင်အားကောင်းတဲ့ "Super El Niño" (Godzilla El Niño) ဘက်ကို အရှိန်အဟုန်နဲ့ ကူးပြောင်းခဲ့တဲ့နှစ် ဖြစ်ပါတယ်။ မှတ်တမ်းအနေနဲ့ ထိုနှစ်ရဲ့ မိုးကြိုနဲ့ မိုးဦးကာလဖြစ်တဲ့ မေလနဲ့ ဇွန်လတစ်လလုံးမှာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်း မုန်တိုင်း (Cyclonic Storm) တစ်လုံးမှ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်း မရှိပါဘူး။ လေထုထဲမှာ လေပြတ်ရွေ့ (Vertical Wind Shear) အလွန်မြင့်မားနေခဲ့ပြီး လေထုဖိနှိပ်မှု (Subsidence) အားကောင်းခဲ့တာကြောင့် လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းတွေဟာ မုန်တိုင်းအဆင့် ရောက်မလာဘဲ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရပါတယ်။
(မှတ်ချက် - ဇူလိုင်လနှောင်းပိုင်းကျမှသာ မုတ်သုံလေမတည်ငြိမ်မှုကြောင့် "ကိုမန်" https://en.wikipedia.org/wiki/Cyclone_Komen မုန်တိုင်း ပေါ်ပေါက်လာပြီး ရေကြီးခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ် https://floodlist.com/asia/myanmar-floods-1-million-affected-100-dead-food-shortages )

၂။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် (မေလလယ်နောက်ပိုင်း တိတ်ဆိတ်သွားခြင်း)

၁၉၉၇ ခုနှစ်ဟာလည်း လာနီညာ/Neutral ကနေ ကမ္ဘာ့အပြင်းထန်ဆုံး အယ်လ်နီညိုနှစ်ထဲက တစ်ခုအဖြစ် ကူးပြောင်းခဲ့တဲ့ သမိုင်းဝင်နှစ် ဖြစ်ပါတယ်။ ထိုနှစ် မေလ ၁၉ ရက်နေ့မှာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ဘက်ကို မုန်တိုင်းတစ်လုံး ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ မေလလယ်ကနေ ဇွန်လ ၃၀ ရက်နေ့အထိ တစ်လခွဲနီးပါးကြာအောင် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်း လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းနဲ့ မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှု လုံးဝ (လုံးဝ) ရပ်တန့်သွားခဲ့ဖူးပါတယ်။ လေထု Dynamic စနစ်ကြီးတစ်ခုလုံး တိတ်ဆိတ်ခြောက်သွေ့သွားခဲ့လို့ ဖြစ်ပါတယ်။

ဘာကြောင့် ဖြစ်ရတာလဲ? “The Scientific Reason” - မိုးလေဝသပညာရပ်အရ အသွင်ကူးပြောင်းစ ကာလတွေမှာ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာဘက်က ပူနွေးလာတဲ့အတွက် Walker Circulation (လေထုလှည့်ပတ်မှုစနစ်) ပြောင်းလဲပြီး အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာမြောက်ပိုင်းနဲ့ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်မှာ "လေထုဖိနှိပ်မှု (Atmospheric Suppression)" သို့မဟုတ် "မိုးဖြစ်ပေါ်မှုကို ဟန့်တားသော လေထုအခြေအနေ" (Atmospheric Suppression) ကို ဖြစ်စေပါတယ်။ အကျိုးဆက်အနေနဲ့ - တိမ်တောင်တွေ အပေါ်ထောင်တက်ဖို့ လေထုက ခွင့်မပြုတော့ပါ။ မုန်တိုင်းတလုံးရဲ့ အနှစ်သာရဖြစ်တဲ့ အပူတိုင်ဗဟိုချက် (Warm Core) တွေကို လေထုအထက်ပိုင်း လေပြင်းတွေက ဖြတ်တောက်မွှေနှောက်ပစ်လိုက်တာကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်ဗျ။

အနှစ်ချုပ် သုံးသပ်ချက် - ထို့ကြောင့် ကိန်းဂဏန်းအချက်အလက်များအရ လာနီညာ Neutral အယ်လ်နီညို ကူးပြောင်းသည့်နှစ်များတွင် မေနှင့်ဇွန်လအတွင်း မုန်တိုင်း လုံးဝမဖြစ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ပုံမှန်ထက် ထက်ဝက်မက နည်းပါးသွားခြင်းမှာ သိပ္ပံနည်းကျ ဖြစ်နိုင်ခြေ အလွန်မြင့်မားတဲ့ သမိုင်းဝင်အမှန်တရား ဖြစ်ပါတယ်။

ယခုနှစ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်) မှာလည်း အလားတူ လာနီညာကနေ အယ်လ်နီညိုဘက်ကို ကူးပြောင်းဖို့ မော်ဒယ်အချို့က ပြသနေတာကြောင့်၊ သမိုင်းကြောင်းအရ ယခုမေ/ဇွန်လတွေမှာ မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှု အခြေအနေဟာ တိတ်ဆိတ်နေမလားဆိုတာ စိတ်ဝင်စားစရာ စောင့်ကြည့်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ 

မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အားကောင်းသော အယ်လ်နီညိုနှစ်များသမိုင်း

မြန်မာနိုင်ငံသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အားကောင်းသော (Strong) နှင့် အားအလွန်ကောင်းသော (Very Strong) El Niño (အယ်လ်နီညို) ဖြစ်စဉ်များ ကြုံတွေ့ရသည့် နှစ်တိုင်း၌ မိုးခေါင်ရေရှားခြင်း၊ စံချိန်တင် အပူလှိုင်းကျရောက်ခြင်းနှင့် စိုက်ပျိုးရေး ထိခိုက်ပျက်စီးခြင်း စသည့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များကို သိသာပြင်းထန်စွာ ခံစားခဲ့ရဖူးပါသည်။

သမိုင်းတစ်လျှောက် အားအကောင်းဆုံး အယ်လ်နီညိုဖြစ်ခဲ့သည့် နှစ်များနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် သဘာဝဘေး အခြေအနေများကို နှစ်အလိုက် အောက်ပါအတိုင်း လေ့လာနိုင်ပါသည် -

၁။ ၁၉၈၂ - ၁၉၈၃ ခုနှစ် (Strong / Very Strong El Niño)

ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင် အားအကောင်းဆုံးဖြစ်ခဲ့သည့် အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။

• မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကြုံတွေ့ရသည့်ဘေး - * မိုးခေါင်ခြင်းနှင့် ရေရှားပါးခြင်း - မိုးရာသီတွင် မိုးရွာသွန်းမှု သိသိသာသာ လျော့နည်းခဲ့ပြီး စိုက်ပျိုးရေနှင့် သောက်သုံးရေ ပြတ်လပ်မှုများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

  • သီးနှံအထွက်နှုန်း ကျဆင်းခြင်း - မိုးခေါင်မှုကြောင့် နိုင်ငံအနှံ့အပြား၊ အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးကျီဖြစ်သော ဒေသများတွင် ရေပြတ်လပ်ပြီး စပါးအထွက်နှုန်း ထိခိုက်ခဲ့သည်။

၂။ ၁၉၉၇ - ၁၉၉၈ ခုနှစ် (Very Strong / Super El Niño)

၂၀ ရာစုအတွင်း အင်အားအပြင်းထန်ဆုံးနှင့် အဖျက်စွမ်းအား အကြီးမားဆုံး အယ်လ်နီညိုနှစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းခံရသည်။

• မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကြုံတွေ့ရသည့်ဘေး -

  • စံချိန်တင်အပူချိန် မြင့်တက်ခြင်း - ၁၉၉၈ ခုနှစ် နွေရာသီတွင် တစ်နိုင်ငံလုံး၌ ယခင်က မရှိဖူးသေးသော စံချိန်တင် အပူလှိုင်း (Heatwaves) များ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး လူအများအပြား အပူလျှပ် (Heatstroke) ၍ သေဆုံးခဲ့သည်။

  • မိုးနှောင်းပြတ်ခြင်း - မိုးရာသီကာလ တိုတောင်းသွားပြီး မိုးနှောင်းပိုင်းတွင် မိုးလုံးဝပြတ်တောက်သွားသဖြင့် ဆည်မြောင်းများနှင့် ရေလှောင်တမံများတွင် ရေဝင်ရောက်မှု အလွန်နည်းပါးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နောက်ဆက်တွဲ နွေစပါးစိုက်ပျိုးမှုကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက်ခဲ့သည်။

  • မီးဘေးအန္တရာယ် - ခြောက်သွေ့မှု လွန်ကဲခြင်းကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း ဒေသများတွင် တောမီးလောင်ခြင်းနှင့် မြို့ပြမီးဘေးအန္တရာယ်များ စိပ်ခဲ့သည်။

၃။ ၂၀၀၉ - ၂၀၁၀ ခုနှစ် (Strong El Niño)

အာရှဒေသတစ်ခုလုံးတွင် အပူဒဏ်နှင့် ခြောက်သွေ့မှုကို ကာလရှည်ကြာစွာ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သော နှစ်ဖြစ်ပါသည်။

• မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကြုံတွေ့ရသည့်ဘေး -

  • သောက်သုံးရေ ကန်များ ခမ်းခြောက်ခြင်း - ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် နွေရာသီတွင် ဧရာဝတီတိုင်း၊ ရန်ကုန်တိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ မကွေး၊ စစ်ကိုင်း) တို့ရှိ ကျေးရွာပေါင်း ရာနှင့်ချီ၍ သောက်သုံးရေကန်များ လုံးဝခမ်းခြောက်သွားသဖြင့် အရေးပေါ် ရေလှူဒါန်းမှုများ အကြီးအကျယ် ပြုလုပ်ခဲ့ရသည်။

  • လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပြတ်တောက်ခြင်း - ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်သည့် ဆည်ကြီးများတွင် ရေမျက်နှာပြင် စံချိန်တင်ကျဆင်းသွားသဖြင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် လျှပ်စစ်မီး ပြင်းထန်စွာ ပြတ်တောက်မှုနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။

၄။ ၂၀၁၅ - ၂၀၁၆ ခုနှစ် (Godzilla / Super El Niño)

ကမ္ဘာ့မိုးလေဝသသမိုင်းတွင် "ဂေါ်ဇီလာအယ်လ်နီညို" ဟု တင်စားရလောက်အောင် အားအလွန်ကောင်းခဲ့သော အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပါသည်။

• မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကြုံတွေ့ရသည့်ဘေး -

  • ထူးကဲအပူလှိုင်း ကျရောက်ခြင်း - ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဧပြီလနှင့် မေလများတွင် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ရေစကြို၊ မုံရွာနှင့် မကွေးဒေသများတွင် အပူချိန် ၄၇°C အထိ စံချိန်တင် မြင့်တက်ခဲ့သည်။

  • အယ်လ်နီညိုနောက်ဆက်တွဲ ရေကြီးခြင်း - အယ်လ်နီညိုကြောင့် မိုးခေါင်ရုံတင်မကဘဲ လေထုကမောက်ကမဖြစ်မှုကြောင့် အချို့ဒေသများတွင် အချိန်အခါမဟုတ် မိုးသည်းထန်စွာရွာပြီး လျှပ်တစ်ပြက်ရေကြီးခြင်း၊ နွေရာသီတွင် မိုးသီးကြွေခြင်းများ ထူးထူးခြားခြား ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍတွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်းနှင့်ချီ၍ ဆုံးရှုံးမှု ရှိခဲ့ပါသည်။

၅။ ၂၀၂၃ - ၂၀၂၄ ခုနှစ် (Strong El Niño)

လွန်ခဲ့သည့် နှစ်အနည်းငယ်ကတင် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့် သမိုင်းဝင် အားကောင်းသော အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပါသည်။

• မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကြုံတွေ့ရသည့်ဘေး -

  • မိုးဦးနောက်ကျခြင်း - မိုးရာသီစတင်ဝင်ရောက်မှု ပုံမှန်ထက် သိသိသာသာ နောက်ကျခဲ့ပြီး မိုးဦးကာလ မိုးရွာသွန်းမှု လွန်စွာနည်းပါးခဲ့သည်။

  • ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်နှင့် အပူဒဏ် - ၂၀၂၄ ခုနှစ် နွေရာသီတွင် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်အညွှန်းကိန်း (UV Index) များ အန္တရာယ်ရှိအဆင့်အထိ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး၊ ရန်ကုန်အပါအဝင် မြို့ကြီးများတွင် အပူချိန် စံချိန်သစ်များ ထပ်မံတင်ခဲ့ကာ အပူဒဏ်ကြောင့် လူသေဆုံးမှုနှုန်း မြင့်မားခဲ့သည်။

သမိုင်းသင်ခန်းစာများမှ ကောက်နုတ်ချက် (Key Takeaways)

အထက်ပါ သမိုင်းအချက်အလက်များကို ခြုံငုံကြည့်လျှင် မြန်မာနိုင်ငံအတွက် အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ်သည် -

·          မိုးရာသီကို တိုတောင်းစေပြီး မိုးဦးနောက်ကျခြင်းနှင့် မိုးနှောင်းပြတ်ခြင်းကို သေချာပေါက် ဖြစ်စေတတ်သည်။

·          ဆည်ရေနှင့် မြေအောက်ရေ အရင်းအမြစ်များကို ခမ်းခြောက်စေသဖြင့် လျှပ်စစ်ကဏ္ဍနှင့် စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍကို အဓိက ထိခိုက်စေသည်။

·          အယ်လ်နီညို၏ Peak Stage ဟုခေါ်သော နှစ်ကုန်ပိုင်း (ဆောင်းရာသီ) တွင် သမုဒ္ဒရာအပူရှိန်ကြောင့် လေထုပူနွေးပြီး၊ ၎င်းနောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် နွေရာသီတွင် အပူလှိုင်း (Heatwave) ဘေးအန္တရာယ်ကို အဆိုးရွားဆုံး ရင်ဆိုင်ရလေ့ရှိသည်။

၂၀၂၆-၂၇ အယ်လ်နီညိုအတွက် ပြင်ဆင်ရန်

ယခု ၂၀၂၆ ခုနှစ် နှစ်ကုန်ပိုင်းမှာလည်း အားကောင်း/အားအလွန်ကောင်းတဲ့ အယ်လ်နီညို ဖြစ်လာဖို့ အလားအလာ ၆၆% ကျော် ရှိနေတဲ့အတွက်၊ ဒီသမိုင်းဝင်နှစ်တွေမှာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ "သောက်သုံးရေပြတ်လပ်မှု" နဲ့ "စိုက်ပျိုးရေရှားပါးမှု" အခြေအနေတွေကို နမူနာယူပြီး ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုဗျူဟာတွေ ချမှတ်ထားဖို့ အလွန်အရေးကြီးပါသည်။

ENSO 11MAY update – MJO Analysis GTHO 20MAY-02JUNE

“NOAA ၏ မေလ ၁၁ ရက်နေ့ နောက်ဆုံးရ အစီရင်ခံစာနှင့် Global Tropics Hazards Outlook တို့အရ ၂၀၂၆ ခုနှစ် နှစ်ကုန်ပိုင်း အခြေအနေနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် သက်ရောက်နိုင်မှုများ”

၁။ အယ်လ်နီညို အားကောင်းလာနိုင်သည့် အခြေအနေ

၂၀၂၆ ခုနှစ် နှစ်ကုန်ပိုင်းတွင် အယ်လ်နီညို အားကောင်းမှု ရှိ၊ မရှိနှင့် ပတ်သက်၍ ခန့်မှန်းချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် -

• အယ်လ်နီညို စတင်ဖြစ်ပေါ်မှု - ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလမှ ဇူလိုင်လအတွင်း အယ်လ်နီညို စတင်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ခြေ ၆၁% ရှိပြီး ၎င်းအခြေအနေသည် နှစ်ကုန်ပိုင်းအထိ ဆက်လက်တည်ရှိနေမည် ဖြစ်ပါသည် ။

• အယ်လ်နီညိုအင်အားဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေ - ၂၀၂၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလမှ ၂၀၂၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလအတွင်း အယ်လ်နီညို၏ အင်အားနှင့် ပတ်သက်၍ အောက်ပါအတိုင်း ခန့်မှန်းထားပါသည် -

  • အားအလွန်ကောင်းသော (Very Strong) - ဖြစ်နိုင်ခြေ ၂၅% ခန့် ရှိပါသည် ။

  • အားကောင်းသော (Strong) - ဖြစ်နိုင်ခြေ ၂၅% ခန့် ရှိပါသည် ။

  • အင်အားအသင့်အတင့် (Moderate) - ဖြစ်နိုင်ခြေ ၂၅% ခန့် ရှိပါသည် ။

• ပင်လယ်ရေအောက် အပူချိန် - လက်ရှိတွင် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အောက် (မီတာ-၃၀၀) အပူချိန်များ (Subsurface temperatures) သည် သိသိသာသာ မြင့်တက်နေပြီး အယ်လ်နီညို ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် အားပေးလျက်ရှိပါသည် ။

၂။ မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် သက်ရောက်နိုင်မည့် ရာသီဥတု ခန့်မှန်းချက်

အားကောင်းသော အယ်လ်နီညို ဖြစ်လာပါက မြန်မာနိုင်ငံတွင် အောက်ပါ ရာသီဥတု အခြေအနေများကို ကြုံတွေ့ရနိုင်ပါသည် -

• မိုးရွာသွန်းမှု လျော့နည်းခြင်း -

  • အစီရင်ခံစာပါ OLR (Outgoing Longwave Radiation) ခန့်မှန်းချက်များအရ အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အင်ဒိုနီးရှား ဒေသတဝိုက်တွင် မိုးတိမ်ဖြစ်ထွန်းမှု အားနည်းပြီး မိုးရွာသွန်းမှု လျော့နည်းနိုင်သည့် (Suppressed convection/rainfall) အခြေအနေ ရှိနေပါသည် ။

  • ၎င်းသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် မိုးဦးနောက်ကျခြင်း သို့မဟုတ် မိုးနှောင်းပိုင်းတွင် မိုးပြတ်တောက်ခြင်းများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပါသည် ။

• အပူချိန် မြင့်မားခြင်း -

  • အယ်လ်နီညို အခြေအနေသို့ ကူးပြောင်းနေခြင်းကြောင့် ပုံမှန်ထက် ပိုမိုပူပြင်းသော ရာသီဥတုကို ကြုံတွေ့ရနိုင်ပါသည် ။

  • အထူးသဖြင့် အယ်လ်နီညို အားကောင်းလာမည့် ၂၀၂၆ နှစ်ကုန်ပိုင်းနှင့် ၂၀၂၇ ခုနှစ် နှစ်ဆန်းပိုင်းတို့တွင် ဆောင်းအပူချိန် မြင့်တက်ခြင်းနှင့် နွေရာသီတွင် ပုံမှန်ထက် ပိုမိုပူပြင်းခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါသည် ။

• မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှု အပြောင်းအလဲ -

  • မေလနှောင်းပိုင်း (မေ ၂၀ - ဇွန် ၂) ကာလအတွင်း ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်တွင် အပူပိုင်းမုန်တိုင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေ ၂၀% ခန့် ရှိနေသော်လည်း ၊ အယ်လ်နီညို အခြေအနေကြောင့် ကာလရှည်တွင် မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှု ပုံစံများ ပြောင်းလဲသွားနိုင်ပါသည် ။

အနှစ်ချုပ်အားဖြင့်

၂၀၂၆ နှစ်ကုန်ပိုင်းတွင် အယ်လ်နီညိုသည် အားကောင်းသော (Strong) သို့မဟုတ် အားအလွန်ကောင်းသော (Very Strong) အဆင့်အထိ ရောက်ရှိရန် ၅၀% ခန့် အလားအလာ ရှိနေပါသည် ။ ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် မိုးခေါင်ရေရှားမှုနှင့် အပူဒဏ်လွန်ကဲမှုများကို ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားရန် လိုအပ်ပါသည် ။

"မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် မိုးခေါင်ရေရှားမှုနှင့် အပူဒဏ်လွန်ကဲမှုများကို ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားရန်" ဆိုသည်မှာ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အကုန်အတွက်လား၊ ၂၀၂၇ ခုနှစ် -  နှစ်ဦးပိုင်းကာလအထိလား ?

အစီရင်ခံစာများ၏ ခန့်မှန်းချက်အရ "မိုးခေါင်ရေရှားမှုနှင့် အပူဒဏ်လွန်ကဲမှု" အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရန်လိုအပ်သည့် ကာလမှာ ၂၀၂၆ ခုနှစ် နှစ်ကုန်ပိုင်းမှသည် ၂၀၂၇ ခုနှစ် နှစ်ဦးပိုင်းအထိ တစ်ဆက်တစ်စပ်တည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ပါသည်။

 
အသေးစိတ် ခွဲခြားသုံးသပ်ချက် မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် -

၁။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် နှစ်ကုန်ပိုင်း (မေလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ)

• El Niño စတင်ခြင်း - ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလမှ ဇူလိုင်လအတွင်း အယ်လ်နီညို စတင်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ခြေ ၆၁% ရှိပြီး ၎င်းအခြေအနေသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် နှစ်ကုန်အထိ အနည်းဆုံး ဆက်လက်တည်ရှိနေမည်ဖြစ်ပါသည်။

• မိုးရွာသွန်းမှု အခြေအနေ - မေလနှောင်းပိုင်းမှ ဇွန်လအစောပိုင်းအတွင်း အရှေ့တောင်အာရှဒေသများတွင် မိုးတိမ်ဖြစ်ထွန်းမှု လျော့နည်းပြီး မိုးနည်းနိုင်သည့် အခြေအနေ (Suppressed Convection) စတင်ဖြစ်ပေါ်နေပါသည်။

• အားကောင်းလာနိုင်မည့်အလားအလာ - အယ်လ်နီညိုသည် နှစ်ကုန်ပိုင်းဖြစ်သော အောက်တိုဘာ၊ နိုဝင်ဘာ၊ ဒီဇင်ဘာလများသို့ ရောက်ရှိလာသည်နှင့်အမျှ အင်အားတဖြည်းဖြည်း ပိုမိုခိုင်မာလာမည့် အလားအလာရှိပါသည်။

၂။ ၂၀၂၇ ခုနှစ် နှစ်ဦးပိုင်း (နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆ မှ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၇ အထိ)

• အမြင့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခြင်း - ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၂၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလမှ ၂၀၂၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလအတွင်းသည် အယ်လ်နီညို အားအကောင်းဆုံးအဆင့် (Peak Stage) သို့ ရောက်ရှိနိုင်သည့် ကာလဖြစ်ပါသည်။

• အင်အားပြင်းထန်မှု - ထိုကာလအတွင်း အယ်လ်နီညိုသည် အင်အားအသင့်အတင့် (Moderate)၊ အားကောင်းသော (Strong) သို့မဟုတ် အားအလွန်ကောင်းသော (Very Strong) ဖြစ်နိုင်ခြေမှာ တစ်မျိုးစီလျှင် ၂၅% ခန့်စီ ရှိနေပါသည်။

• သက်ရောက်မှု - ဤကာလသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဆောင်းရာသီနှင့် နွေဦးကာလများဖြစ်သဖြင့် ဆောင်းအပူချိန် မြင့်တက်ခြင်းနှင့် နောက်ဆက်တွဲ နွေရာသီတွင် ပြင်းထန်သော အပူဒဏ်ကို ရင်ဆိုင်ရနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ပါသည်။

နိဂုံးချုပ်အနေဖြင့်

၂၀၂၆ ခုနှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းမှ စတင်၍ မိုးရွာသွန်းမှု လျော့နည်းနိုင်သည့်အတွက် မိုးခေါင်ရေရှားမှု ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရမည်ဖြစ်ပြီး၊ အယ်လ်နီညို အားအကောင်းဆုံးဖြစ်မည့် ၂၀၂၆ နှစ်ကုန်မှ ၂၀၂၇ ခုနှစ် နှစ်ဦးပိုင်းအထိ ကာလများအတွက် အပူဒဏ်လွန်ကဲမှု ကို အထူးသတိပြု ပြင်ဆင်ရမည်ဖြစ်ပါသည်။ 

၂။ မိုးဦးကာလ (မေ ၁၆ မှ ဇွန် ၃၀ ထိ)

• အခြေအနေ - ဇွန်လ (06-June) ပုံအရ အပြောင်းအလဲ သိသိသာသာ စတင်လာပါသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ပိုင်းဒေသများ၊ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများနှင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများတွင် ပုံမှန်ထက် မိုးပိုလာနိုင်သည့် အစိမ်းရောင်အညွှန်းကိန်းများ ပြနေပါသည်။

သုံးသပ်ချက် - မိုးဦးကာလတွင် မုတ်သုံလေ စတင်အားကောင်းလာပြီး မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း၌ နှစ်ဖြစ်မြဲအထက် မိုးပိုရွာနိုင်သော်လည်း အထက်ပိုင်းဒေသများတွင် ပုံမှန်ခန့်သာ ရှိနိုင်ပါသည်။ 

၄။ မိုးနှောင်းကာလ (စက်တင်ဘာ ၁ မှ အောက်တိုဘာ ၁၀ ထိ)

• အခြေအနေ - စက်တင်ဘာ (09-September) ပုံအရ မိုးရွာသွန်းမှု ဧရိယာသည် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများသို့ ရွေ့လျားသွားပြီး အစိမ်းဖျော့ရောင်များ ဆက်လက်ရှိနေပါသည်။

သုံးသပ်ချက် - မိုးနှောင်းကာလ စက်တင်ဘာလအထိ မိုးရွာသွန်းမှုမှာ ပုံမှန် သို့မဟုတ် ပုံမှန်ထက် အနည်းငယ် ပိုနေဦးမည် ဖြစ်ပါသည်။ အောက်တိုဘာလအတွက် ပုံရိပ်မပါရှိသော်လည်း စက်တင်ဘာအခြေအနေအရ မိုးဆုတ်နောက်ကျနိုင်သည့် အလားအလာ ရှိပါသည်။ 

၂၀၂၆ ခုနှစ် ၊ El Niño (အယ်လ်နီညို) ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ခြေ

APCC (APEC Climate Center) https://apcc21.org/ သည် - အာရှ-ပစိဖိတ်ဒေသအတွက် အလွန်ခိုင်မာတဲ့ မိုးလေဝသခန့်မှန်းချက်တွေကို ထုတ်ပြန်ပေးတဲ့ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက် သူတို့ရဲ့ ထုတ်ပြန်ချက်တွေကို အခြေခံပြီး El Niño (အယ်လ်နီညို) ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ခြေနဲ့ ပတ်သက်လို့ သုံးသပ်ချက်တွေကို အချက်အလက်အလိုက် အသေးစိတ် ရှင်းပြပေးထားပါတယ်။

၁။ El Niño ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည့် အလားအလာ (Timeline)

လက်ရှိ ခန့်မှန်းချက်တွေအရ ၂၀၂၆ ခုနှစ်ရဲ့ အခြေအနေကို အောက်ပါအတိုင်း အပိုင်းလိုက် မြင်တွေ့နိုင်ပါတယ်-

·          ၂၀၂၆ နှစ်ဦးပိုင်း (Transition Period): လက်ရှိရှိနေတဲ့ La Niña သို့မဟုတ် Neutral (ကြားနေ) အခြေအနေကနေ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာမယ့် ကာလဖြစ်ပါတယ်။

·          ၂၀၂၆ နှစ်လယ် (Onset): ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အလယ်ပိုင်းနဲ့ အရှေ့ပိုင်းမှာ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အပူချိန် (Sea Surface Temperature - SST) စတင်မြင့်တက်လာပြီး El Niño အခြေအနေကို စတင်ရောက်ရှိနိုင်ပါတယ်။

·          ၂၀၂၆ နှစ်ကုန် (Peak Phase): ခန့်မှန်းချက်အများစုက El Niño ဟာ နှစ်ကုန်ပိုင်း (ဒီဇင်ဘာဝန်းကျင်) မှာ အားအကောင်းဆုံး (Mature Stage) ကို ရောက်ရှိနိုင်တယ်လို့ ပြပေးနေပါတယ်။

၂။ ဘာကြောင့် El Niño ဖြစ်လာနိုင်သလဲ (Scientific Basis)

APCC ရဲ့ Outlook မှာ အဓိက ထည့်သွင်းစဉ်းစားထားတဲ့ အချက် ၃ ချက် ရှိပါတယ်-

1.  Ocean Dynamics: သမုဒ္ဒရာအောက်ခြေမှာ စုမိနေတဲ့ အပူလှိုင်းတွေ (Subsurface Heat Content) က အပေါ်ယံမျက်နှာပြင်ကို တက်လာဖို့ အလားအလာရှိနေခြင်း။

2.  Wind Patterns: အရှေ့ဘက်က တိုက်ခတ်တဲ့ ကုန်သွယ်လေ (Trade Winds) များ အားပျော့လာပြီး အနောက်ဘက်က လေစီးကြောင်း (Westerly Wind Bursts) များ အားကောင်းလာနိုင်ခြင်း။

3.  Climate Models: ကမ္ဘာ့ထိပ်တန်း မိုးလေဝသ Model ပေါင်းများစွာ (Multi-Model Ensemble - MME) က တညီတညွတ်တည်း အပူချိန် မြင့်တက်မယ့်ဘက်ကို ပြသနေခြင်း။

၃။ အသေးစိတ် သုံးသပ်ချက်နှင့် သတိပြုရန်အချက်များ

(က) အားကောင်းသော (Strong) El Niño ဖြစ်နိုင်ခြေ

APCC ရဲ့ ခန့်မှန်းချက်မှာ "Strong El Niño" ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ ဖော်ပြထားတာဟာ အပူချိန်က ပုံမှန်ထက် 1.5°C  ကနေ 2.0°C ကျော်အထိ မြင့်တက်သွားနိုင်တာကို ဆိုလိုတာပါ။ ဒါဟာ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုအပေါ် သက်ရောက်မှု ပိုမိုကြီးမားစေနိုင်ပါတယ်။

(ခ) သက်ရောက်မှုများ (Impacts)

မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် အရှေ့တောင်အာရှဒေသအတွက် El Niño ရဲ့ အဓိက သက်ရောက်မှုတွေကတော့-

·          အပူချိန်: ပုံမှန်ထက် ပိုမိုပူပြင်းခြင်း (Heatwaves ဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်မားခြင်း)။

·          မိုးရေချိန်: မိုးရွာသွန်းမှု လျော့နည်းခြင်းနှင့် မိုးခေါင်ရေရှားမှု ဖြစ်နိုင်ခြေ။

·          စိုက်ပျိုးရေး: မိုးနောက်ကျခြင်း သို့မဟုတ် မိုးရွာသွန်းမှု မမှန်ခြင်းကြောင့် သီးနှံအထွက်နှုန်း ထိခိုက်နိုင်ခြင်း။

၄။ ကန့်သတ်ချက်နှင့် ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု (Caveats)

မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်ဆိုတာ "ဖြစ်နိုင်ခြေ (Probability)" ကို ပြောတာဖြစ်တဲ့အတွက် အောက်ပါအချက်တွေကို သတိချပ်သင့်ပါတယ်-

·          Spring Predictability Barrier: နှစ်စဉ် မတ်လ၊ ဧပြီလပိုင်းတွေမှာ ခန့်မှန်းရတာဟာ အခက်ခဲဆုံးဖြစ်လို့ ဇွန်လနောက်ပိုင်းမှသာ အခြေအနေက ပိုမိုသေချာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

·          Local Variations: El Niño ဖြစ်တိုင်း နေရာတိုင်းမှာ မိုးခေါင်တာမျိုး မဟုတ်ဘဲ ဒေသန္တရ လေစီးကြောင်းတွေအပေါ်မူတည်ပြီး အပြောင်းအလဲ ရှိနိုင်ပါတယ်။

အကြံပြုချက်: 

APCC ရဲ့ Update တွေကို တစ်လတစ်ကြိမ် ပုံမှန် စောင့်ကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။ အထူးသဖြင့် စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ ရေအရင်းအမြစ် စီမံခန့်ခွဲသူတွေအနေနဲ့ ၂၀၂၆ နှစ်ကုန်ပိုင်းအတွက် ရေချွေတာရေးနဲ့ အပူဒဏ်ခံသီးနှံများ စိုက်ပျိုးဖို့ ကြိုတင်အစီအစဉ် ဆွဲထားသင့်ပါတယ်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ခြေရှိတဲ့ အားကောင်းသော El Niño အခြေအနေဟာ စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍ၊ အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးနဲ့ တောင်ယာသီးနှံတွေအပေါ် သိသာတဲ့ သက်ရောက်မှုရှိနိုင်ပါတယ်။

အပူဒဏ်နဲ့ ရေရှားပါးမှုကို ရင်ဆိုင်နိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ထားသင့်သည့်ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုများ

၁။ ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုအတွက် ပြင်ဆင်ခြင်း

ဆန်စပါးဟာ ရေလိုအပ်ချက်များတဲ့အတွက် El Niño ကာလမှာ အထိခိုက်နိုင်ဆုံး သီးနှံဖြစ်ပါတယ်။

• မျိုးရွေးချယ်ခြင်း:

o    သက်တမ်းတိုမျိုး (Short-duration varieties) များ သုံးပါ။ မိုးရရှိမှု နည်းပါးချိန်တွင် အချိန်မီ ရိတ်သိမ်းနိုင်ရန် ဖြစ်ပါတယ်။

o    အပူဒဏ်ခံ (Heat-tolerant) နှင့် ရေငတ်ခံ (Drought-tolerant) မျိုးများကို ဦးစားပေး ရွေးချယ်ပါ။

• ရေစီမံခန့်ခွဲမှု:

o    AWD (Alternate Wetting and Drying) စနစ် ခေါ် 'ရေသွင်းရေထုတ် တစ်လှည့်စီပြုလုပ်ခြင်း' ကို ကျင့်သုံးပါ။ ဒါဟာ ရေကို ၃၀% အထိ ချွေတာနိုင်ပါတယ်။

o    စိုက်ပျိုးရေရရှိနိုင်မည့် အရင်းအမြစ်များကို ကြိုတင်တူးဖော် ထိန်းသိမ်းထားပါ။

• စိုက်ပျိုးချိန်ညှိခြင်း:

  • မိုးရွာသွန်းမှု အခြေအနေပေါ်မူတည်ပြီး ပျိုးထောင်ချိန်နှင့် စိုက်ပျိုးချိန်ကို ပုံမှန်ထက် စောခြင်း သို့မဟုတ် နောက်ဆုတ်ခြင်း ပြုလုပ်ရန် ဒေသတွင်း မိုးလေဝသ သတင်းကို စောင့်ကြည့်ပါ။

၂။ တောင်ယာနှင့် ကုန်းမြင့်သီးနှံများအတွက် ပြင်ဆင်ခြင်း

တောင်ယာသီးနှံ (ပြောင်း၊ နှမ်း၊ ပဲမျိုးစုံ) များအတွက် မြေဆီလွှာ အစိုဓာတ် ထိန်းသိမ်းဖို့က အဓိက ဖြစ်ပါတယ်။

• မြေဖုံးခြင်း (Mulching):

  • ရိုးပြတ်များ၊ မြက်ခြောက်များဖြင့် မြေမျက်နှာပြင်ကို ဖုံးအုပ်ခြင်းဖြင့် မြေကြီးအတွင်းမှ ရေငွေ့ပျံမှုကို လျှော့ချပါ။

• သီးနှံပုံစံ ပြောင်းလဲခြင်း:

  • ရေလိုအပ်ချက်များသည့် သီးနှံများအစား ရေငတ်ခံနိုင်သည့် နှံစားပြောင်း (Sorghum)၊ ပဲစဉ်းငုံ သို့မဟုတ် နေကြာ ကဲ့သို့သော သီးနှံများကို အစားထိုးစိုက်ပျိုးရန် ပြင်ဆင်ပါ။

• ကြားသီးနှံ စိုက်ပျိုးခြင်း (Intercropping):

  • သီးနှံတစ်ခုတည်း စိုက်ခြင်းထက် ကြားသီးနှံ ရောနှောစိုက်ပျိုးခြင်းဖြင့် ရာသီဥတုဖောက်ပြန်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဆုံးရှုံးနိုင်ခြေ (Risk) ကို လျှော့ချပါ။

၃။ အထွေထွေ ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုများ

El Niño နှစ်တွေမှာ အပူချိန်မြင့်မားတဲ့အတွက် ပိုးမွှားနဲ့ ရောဂါကျရောက်မှု ပုံစံတွေ ပြောင်းလဲနိုင်ပါတယ်။

1.  ပိုးမွှားစောင့်ကြည့်ရေး: အပူရှိန်ကြောင့် ပွားများလာနိုင်တဲ့ ဖြုတ်ညို (Brown Plant Hopper) နဲ့ ပိုးစစ်သည် (Fall Armyworm) ကျရောက်မှုကို အထူးသတိထား စောင့်ကြည့်ပါ။

2.  မြေဩဇာ အသုံးပြုမှု: ရေငတ်နေသော သီးနှံများကို ဓာတ်မြေဩဇာ (အထူးသဖြင့် ယူရီးယား) အလွန်အကျွံ ကျွေးခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ပါ။ အပင်ကို ပိုမိုလောင်ကျွမ်းစေနိုင်ပါတယ်။ ပိုတက်ရှ် (Potash) မြေဩဇာကို သင့်တင့်စွာ သုံးစွဲခြင်းက အပင်ကို ရေငတ်ဒဏ် ခံနိုင်ရည် ရှိစေပါတယ်။

3.  ရိက္ခာနှင့် မျိုးစေ့ သိုလှောင်ခြင်း: ရာသီဥတု မသေချာမှုကြောင့် အထွက်နှုန်း လျော့ကျနိုင်သည်ကို တွက်ဆပြီး လာမည့်ရာသီအတွက် မျိုးစေ့ များကို စနစ်တကျ သီးသန့် ဖယ်ထားပါ။

အရေးကြီးမှတ်သားရန် -

El Niño ကာလမှာ "မိုးဦး" ကောင်းပြီး "မိုးလယ်/မိုးနှောင်း" ပြတ်တောက်သွားတတ်တဲ့ သဘောရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် ရရှိတဲ့ မိုးရေကို အလေအလွင့်မရှိအောင် စုဆောင်းထားဖို့ အခုကတည်းက ရေကန်၊ ရေမြောင်းများ ပြင်ဆင်ထားဖို့ တိုက်တွန်းလိုပါတယ်။ 

SUMMER STORM

“Summer storm” ဆိုတာက နွေရာသီအတွင်းမှာ အပူကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ လျှင်မြန်စွာဖြစ်ပေါ်တတ်ပြီး ကြာချိန်တိုတောင်းတဲ့ မိုးကြမ်း/လေပြင်း မိုးလေဝသဖြစ်စဉ်အမျိုးအစား ကို ဆိုလိုပါတယ်။ ဒါပေမယ့် လူအများထင်သလို “Typhoon/Cyclone/Hurricane” တို့လို အကြီးစားမုန်တိုင်းနဲ့တော့ မတူပါဘူး။

Summer storm ဆိုတာက အဓိကအားဖြင့် Thunderstorm = မိုးကြမ်း/လေကြမ်းသောမိုးကြိုးမုန်တိုင်း လို့ခေါ်ကြတာဖြစ်ပြီး—

• နေ့ခင်းအပူမြင့်လာခြင်း

• လေထုထဲမှာ အစိုဓာတ်များခြင်း

• မြေပြင်အနီးမှ အေးသောလေထုအပူရှိန်က လေထုအေးမြသောအထက်လေထုလွှာသို့ အရှိန်အဟုန်ဖြင့်ရွေ့လျားသော “လေထုတက်ကြွမှု = Convection” ဖြစ်ပေါ်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ အများအားဖြင့် နေ့လည်နဲ့ ညနေပိုင်းတွေမှာ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

Summer Storm ရဲ့ လက္ခဏာများ

• မိုးကြိုးပစ်ခြင်း၊ လျှပ်စီးလက်ခြင်း (Lightning & Thunder)

• မိုးရွာအားပြင်းခြင်း/မိုးသည်းထန်ခြင်း (Heavy rain)

• လေပြင်းတိုက်ခြင်း (Gusty winds)

• တခါတရံ မိုးသီးကြွေခြင်း (Hail)

ကြာချိန်တိုခြင်း (30 မိနစ် – 2 နာရီ) အလွန်မြန်မြန်ဖြစ်ပြီး မြန်မြန်ပြီးသွားတာက ထူးခြားချက်ပါ။ 

မြန်မာနိုင်ငံမှာရော Summer Storm ဘယ်အချိန်တွေဖြစ်တတ်လဲ? 

မြန်မာနိုင်ငံမှာ —

·          မတ်လ – မေ (မုတ်သုံအကြိုကာလ pre-monsoon period)

·          အထူးသဖြင့် ညနေ/ညအချိန်

“Kal Baisakhi type storms” (အိန္ဒိယဘက်မှာခေါ်သလို) ဆင်တူဖြစ်တတ်ပါတယ်။

⚠️အရေးကြီးတဲ့အချက်

Summer storm ကို လုံးဝလျှော့တွက်ထားရန် မသင့်ပါ — အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် -

·          Lightning → မိုးကြိုးပစ်ခြင်းကြောင့် အသက်အန္တရာယ်ရှိနိုင်ပါတယ်

·          Downburst → စိုက်ဆင်းလေပြင်းကြောင့် သစ်ပင်လဲနိုင်

·          Flash flood → ခေတ္တမျှမိုးသည်းထန်ခြင်းကြောင့် မြို့/ရပ်ကွက်ထဲတွေမှာ ရုတ်ခြည်းရေကြီးနိုင်

အချိန်တိုပေမယ့် impact ထိခိုက်မှုပြင်းထန်နိုင်ပါတယ်

📌အကျဉ်းချုပ်

·          Summer storm = နွေရာသီအပူကြောင့်ဖြစ်တဲ့ မိုးကြမ်းပြီးလေပြင်းတိုက်တတ်သည့် တိုတောင်းသောလေပြင်းကို Summer storm လို့ ခေါ်နိုင်ပါတယ်

·          Typhoon or Clyclone or Hurricane တို့လို မုန်တိုင်းကြီးမဟုတ်ပေမယ့် -

local scale မှာ အန္တရာယ်ရှိနိုင်တဲ့ severe weather system တစ်မျိုးဖြစ်ပါတယ်။ 

Windy App မှာ ပြထားတဲ့ “Thunderstorms” layer 

THUNDERSTORMS LAYER ON WINDY APPLICATION

Windy App မှာ ပြထားတဲ့ “Thunderstorms” layer ကို အဓိပ္ပါယ်ဖေါ်ပြမယ်ဆိုရင် - Thunderstorms ဆိုတာက မိုးကြိုး၊ မိုးတိမ်ကြီး (Cumulonimbus cloud) ၊ မိုးသည်းထန်မှု၊ လေပြင်းများ ပါဝင်တဲ့ မိုးလေဝသဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ Windy မှာ “Thunderstorms” Layer ရဲ့ အဓိပ္ပါယ် - Windy (ECMWF model) မှာ ပြထားတဲ့ Thunderstorms value က - “တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာ (1 km²) အတွင်း တစ်နေ့အတွင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်တဲ့ မိုးကြိုး (lightning flashes) အရေအတွက်” ကို ပြထားတာဖြစ်ပါတယ်။

Map ပေါ်က အရောင်တွေကို ဘယ်လိုဖတ်မလဲ?

🟢 အစိမ်း → မိုးကြိုးဖြစ်နိုင်ခြေ နည်း (weak convection)

🟡 အဝါ → မိုးကြိုး/မိုးသည်းထန် အလယ်အလတ်

🔴 အနီ → မိုးကြိုးပြင်းထန်၊ Thunderstorm activity များ

🟣 ပန်း/ခရမ်း → Severe Thunderstorm (အလွန်ပြင်းထန်)

အရောင်ပိုတောက်လာတာနဲ့ Lightning + Heavy rain + Strong wind အန္တရာယ် မြင့်လာတာကို ဆိုလိုပါတယ်။

Thunderstorm တစ်ခုမှာ ပါဝင်နိုင်တဲ့ အန္တရာယ်များ

• Lightning (မိုးကြိုးပစ်ခြင်း)

• Heavy rain (မိုးသည်းထန် → ရေကြီးနိုင်)

• Strong wind / Downburst

• Hail (မိုးသီးကြွေခြင်း)

• Tornado (တချို့အခြေအနေများတွင်)

Important Concept (Windy User များအတွက်) Thunderstorms layer - 

 ဆိုတာက “မိုးရွာ/မရွာ” ကို မပြောပါဘူး၊ မိုးကြိုး activity (convective intensity) ကို ပြတာပါ။ Myanmar Context အနေနဲ့ ပုံမှာ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (ဥပမာ – Nay Pyi Taw၊ Mandalay area) တွင် 🟡🟠🔴 အရောင်တွေတွေ့ရတာက Pre-monsoon / Convective storm activity ရှိနေတဲ့အတွက် မိုးကြိုးမုန်တိုင်း + လေပြင်း + ရုတ်တရက်မိုးသည်းနိုင်မှုကို ပြထားတာဖြစ်ပါတယ်။

အကျဉ်းချုပ်

Thunderstorms (Windy) = Lightning flashes density (per km² per day)

အောက်ပါတို့ကို ခန့်မှန်းရန် အဓိကအသုံးပြုသည် -

• Nowcasting support

• Thunderstorm risk detection

• Aviation / severe weather monitoring 

“CAPE vs Thunderstorm relationship” 

“CAPE vs Thunderstorm relationship” သည် -
မိုးကြိုးမုန်တိုင်း(Thunderstorm) ဖြစ်ပေါ်နိုင်မှုကို အဓိကဆုံးဖြတ်ပေးတဲ့ လေထုအတွင်းရှိ “အား” (လေထုမငြိမ်မသက်ဖြစ်ခြင်း - instability) ကို နားလည်နိုင်ရန် အရေးကြီးတဲ့ concept ဖြစ်ပါတယ်။

• CAPE ဆိုတာဘာလဲ? CAPE (Convective Available Potential Energy) ဆိုတာက လေထုထဲမှာ အပူရှိပြီး ပေါ့ပါးတဲ့လေထု (warm air parcel) တက်လှမ်းနိုင်တဲ့ အား (energy) ကို ဆိုလိုပါတယ်။ CAPE ရဲ့ Unit = J/kg (Joules per kilogram)

• CAPE နဲ့ Thunderstorm ဆက်စပ်မှု? CAPE value မြင့်လာလေလေ - လေထုတက်လှမ်းမှု (updraft) ပိုအားကောင်းလာပြီး၊ Cumulonimbus cloud မိုးတိမ်တောင်ကြီးတွေဖွဲ့စည်းလာကာ Thunderstorm ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမြင့်လာနိုင်တယ်လို့ နားလည်ထားရပါမယ်။ 

Thunderstorm ဖြစ်ပေါ်ပုံ (Step-by-step)

• မြေပြင်ပူလာ → လေပူတက်

• Warm air parcel တက်လှမ်း

• Cloud formation (Cumulus)

• Cumulonimbus ဖြစ် → Thunderstorm

• Lightning + Heavy rain + Strong wind … စသည်ဖြင့် တဆင့်စီဖြစ်လာပြီး၊ ဒီ process ကို အားပေးတာက CAPE ဖြစ်ပါတယ်။

⚠️Important Note: CAPE မြင့်တယ်ဆိုတာတစ်ခုတည်းနဲ့ မုန်တိုင်း “သေချာဖြစ်မယ်” မဟုတ်ပါဘူး၊

Thunderstorm ဖြစ်ဖို့လိုအပ်တာတွေက -

• CAPE (Energy)

• Moisture (စိုထိုင်းမှု)

• Trigger (lifting mechanism – front / South / convergence)

• CIN (cap)

CAPE + CIN Relationship

• CAPE = “Fuel” CAPE Value အနည်းအများသည် လောင်စာဖြည့်ပေးလိုက်၍ စွမ်းအင်များလာသကဲ့သို့ဖြစ်လာပြီး

• CIN = “Cap / Lid” 🧱 CIN သည် စွမ်းအင်ဖြစ်ပေါ်မှုထိန်းချုပ်သည့်အဖုံး .. အဖွင့်အပိတ်/အနည်းအများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် - ထို့ကြောင့်

• CIN နည်းလျှင် → Storm လွယ်လွယ်ဖြစ်ပြီး၊ CIN များလျှင် → Storm မထွက်နိုင်

Myanmar Context (MMWeather Insight)

Pre-monsoon March–May: CAPE = 2000–4000 J/kg ဖြစ်တတ်ပြီး၊ Severe thunderstorm / lightning / downburst များ ဖြစ်ပေါ်တတ်ပါတယ်။

Monsoon period: CAPE moderate ရှိနေပြီး Continuous rain + embedded thunderstorms မိုးရွာသွန်းမှုဆက်သွားပါတယ်။ မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှု လျော့နည်းသွားပါတယ်။

အကျဉ်းချုပ်

• CAPE = ဆိုသည်မှာ Thunderstorm “energy source” ဖြစ်သည်။

• CAPE value မြင့်လေလေ → Storm ပိုပြင်းလေဖြစ်မည်။

• CAPE + ရေခိုးရေငွေ့ Moisture + Trigger = Thunderstorm 

Myanmar 2026 El Niño Impact Outlook

NOAA CPC (April 2026 ENSO outlook) နှင့် မော်ဒယ်ခန့်မှန်းချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ တင်ပြထားခြင်းဖြစ်ပါသည်။

🇲🇲 Myanmar 2026 El Niño Impact Outlook

(ENSO Outlook – Narrative Analysis)

၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုစနစ်၏ အရေးကြီးဆုံးအင်အားတစ်ခုဖြစ်သည့် ENSO (El Niño–Southern Oscillation) သည် လက်ရှိ La Niña အခြေအနေမှ ထွက်ခွာကာ Neutral သို့ ပြောင်းလဲပြီးနောက် El Niño အခြေအနေသို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်လာနိုင်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ NOAA CPC ၏ ၂၀၂၆ ဧပြီလ update အရ ယခုနှစ်အလယ်ပိုင်းမှ စတင်ကာ El Niño ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ခြေ မြင့်မားလာပြီး နှစ်ကုန်ပိုင်းတွင် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။

အထူးသဖြင့် အောက်တိုဘာမှ ဒီဇင်ဘာ (OND) ကာလတွင် El Niño ဖြစ်နိုင်ခြေသည် ၈၀% ကျော်ရှိနေပြီး၊ ထိုအတွင်း Moderate မှ Strong အဆင့်အထိ ဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်မားသည်။ Very Strong (Super El Niño) ဖြစ်နိုင်ခြေသည် ၁၀% ကျော်သာရှိသော်လည်း ဖြစ်လာပါက သက်ရောက်မှုများ ပြင်းထန်နိုင်ပါသည်။

🌡️ အပူချိန်အပေါ် သက်ရောက်မှု

El Niño နှစ်များတွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွက် အထင်ရှားဆုံး သက်ရောက်မှုတစ်ခုမှာ အပူချိန်မြင့်တက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက်လည်း အထူးသဖြင့် နွေရာသီနှင့် မိုးလယ်ကာလအတွင်း ပုံမှန်ထက် ပိုမိုပူပြင်းနိုင်ခြေရှိသည်။

အလယ်ပိုင်းဒေသများ (Magway, Mandalay, Sagaing) တွင်

·          အပူလှိုင်း (Heatwave) ဖြစ်နိုင်ခြေ တိုးလာမည်

·          မြေဆီလွှာခြောက်သွေ့မှု မြင့်တက်မည်

·          ရေရှားပါးမှု ပြဿနာများ ပိုမိုပြင်းထန်နိုင်သည်

မြို့ပြဒေသများတွင်လည်း Urban Heat Effect ကြောင့် ညအပူချိန်များ မကျနိုင်ခြင်း (warm nights) ဖြစ်နိုင်ပါသည်။

🌧 မိုးရွာသွန်းမှုနှင့် မုတ်သုံလေ

El Niño သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ မိုးရာသီပုံစံကို ပြောင်းလဲစေတတ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင်—

·          မိုးရာသီစတင်ချိန်တွင် မိုးနည်းခြင်း သို့မဟုတ် မိုးကျချိန် နောက်ကျခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်

·          ဇွန်–ဩဂုတ် (Monsoon Core Period) တွင် မိုးရွာသွန်းမှု မတည်ငြိမ်ခြင်း (erratic rainfall) ဖြစ်နိုင်သည်

·          မိုးရွာမှု မညီမျှခြင်း၊ မတည်ငြိမ်ခြင်းကြောင့်

o    တချို့ဒေသတွင် မိုးလွန်ခြင်း

o    တချို့ဒေသတွင် မိုးခေါင်ခြင်းဖြစ်နိုင်သည်

အထူးသဖြင့် Dry Zone နှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် မိုးခေါင်ရေရှားခြင်း အန္တရာယ် မြင့်တက်နိုင်ပါသည်။

🌊 မုန်တိုင်းနှင့် ပင်လယ်ဒေသ အန္တရာယ်

El Niño နှစ်များတွင် Bay of Bengal မုန်တိုင်းပုံစံသည်လည်း ပြောင်းလဲတတ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက် ခန့်မှန်းချက်များအရ—

·          မိုးရာသီအတွင်း မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှု အနည်းငယ်လျော့နိုင်သည်

·          အနောက်တောင်မုတ်သုံလေအဆုံးသတ် ဆုတ်ခွာသည့်ကာလ (Oct–Nov) တွင် မုန်တိုင်းအန္တရာယ် ပြန်လည်တိုးလာနိုင်သည်

အထူးသဖြင့်

·          Rakhine Coast ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသများ

·          Ayeyarwady Delta ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများ

·          ဤဒေသများတွင် Cyclone landfall risk မုန်တိုင်းတိုက်ရိုက်ဝင်နိုင်ခြေကို အထူးဂရုပြုရန်လိုသည်။

🌾 စိုက်ပျိုးရေးအပေါ် သက်ရောက်မှု

El Niño အခြေအနေသည် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် အရေးကြီးသော အန္တရာယ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်—

·          မိုးနည်းခြင်းကြောင့် စပါးနှင့်အခြားသီးနှံများ ထိခိုက်နိုင်သည်

·          စိုက်ပျိုးချိန် အချိန်ဇယား ပြောင်းလဲရနိုင်သည်

·          ရေလုံလောက်မှု မရှိခြင်းကြောင့် ဆည်ရေလိုအပ်ချက် irrigation demand တိုးလာမည်

·          အပူမြင့်ခြင်းကြောင့် စိုက်ပျိုးပင်များအပေါ် အပူဒဏ်သက်ရောက်ခြင်း crop stress ဖြစ်နိုင်သည်

အထူးသဖြင့် Rain-fed agriculture မိုးကိုအားထားရသည့် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများအပေါ် သက်ရောက်မှု ကြီးမားနိုင်ပါသည်။

🚰 ရေအရင်းအမြစ်နှင့် လျှပ်စစ်

·          ရေလှောင်တမံများတွင် ရေဝင်ပမာဏ လျော့နည်းနိုင်သည်

·          မြစ်ရေစီးဆင်းမှု လျော့နည်းနိုင်သည်

·          Hydropower production လျော့နည်းနိုင်ပြီး လျှပ်စစ်ဓါတ်အားထုတ်လုပ်မှုနှင့် ထောက်ပံ့မှုအပေါ်သက်ရောက်နိုင်ပါသည်။

⚠️ သတိပြုရန် အချက်များ

El Niño သည် အားကောင်းနိုင်၍ အန္တရာယ်များတိုးလာနိုင်သော်လည်း -
“အင်အားကြီး El Niño ဖြစ်နိုင်သည်ဟုဆိုခြင်းကြောင့် ၎င်း၏သက်ရောက်မှုများသည် အမြဲတမ်းတိတိကျကျပြင်းထန်နိုင်မည်ဟု မဆိုလိုပါ”။

သို့သော် အန္တရာယ်များ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေ (probability) တိုးလာခြင်းကို ဂရုပြုပြင်ဆင်ထားရန်လိုအပ်ပါမည်။

📌 နိဂုံးချုပ်

၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက် ENSO ခန့်မှန်းချက်အရ—

·          El Niño ဖြစ်နိုင်ခြေ အလွန်မြင့် (80%+)

·          Peak period → နှစ်ကုန်ပိုင်း (Oct–Dec)

·          Strength → Moderate မှ Strong အထိ ဖြစ်နိုင်ခြေ အများဆုံးရှိနေပါသည်။

👉 ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွက်—

·          🌡️ အပူမြင့်မားမှု

·          🌧 မိုးမတည်ငြိမ်မှု

·          🌾 စိုက်ပျိုးရေးအန္တရာယ်

🌊 မုန်တိုင်း seasonal shift စသည်တို့ကို ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ 

“ကြိုတင်ခန့်မှန်းနိုင်သော သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ” (Predictable Natural Disasters)

  အမျိုးအစား ၅ မျိုး ခွဲခြားနိုင်ပါသည်

၁။ မိုးလေဝသဆိုင်ရာ (Meteorological Hazards) 

၂။ ရေလှုပ်ရှားမှုဆိုင်ရာ ရေကြောင့်ဖြစ်ပေါ်သောသဘာဝဘေးများ (Hydrological Hazards)

၃။ ရာသီဥတုဆိုင်ရာ (Climatological Hazards)

၄။ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ (Geophysical Hazards – Partially predictable)

၅။ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ (Environmental / Ecological Hazards)

🌬 Cross-Equatorial Flow (CEF) ဆိုတာဘာလဲ?

CEF ဆိုတာက
👉 တောင်ဘက် Hemisphere (Southern Hemisphere) မှ အီကွေတာကို ဖြတ်ပြီး
👉 မြောက်ဘက် Hemisphere (Northern Hemisphere) သို့ လေစီးဆင်းလာခြင်း ကို ခေါ်ပါတယ်။

ဒီလေစီးဆင်းမှု “Cross-equatorial Flow” က အနောက်တောင်မုတ်သုံလေ (Southwest Monsoon) စတင်ဖွဲ့စည်းဖို့ အခြေခံအရေးကြီးဆုံး Mechanism တစ်ခုပါ။

🔬 CEF ဘာကြောင့် ဖြစ်လာတာလဲ? (Physical Mechanism)

1.      အပူချိန်ကွာခြားမှု (Thermal Contrast)

·          နွေရာသီမှာ အာရှမြေကြီး(အာရှကုန်းမြေ)ပိုင်း (India–Myanmar–SE Asia) ပူ → လေထုဖိအားကျဆင်း Low Pressure

·          တောင်ဘက်ပင်လယ် (Southern Indian Ocean) ပို၍အေး → လေထုဖိအားမြင့်တက် High Pressure

2.      Pressure Gradient

·         High → Low သို့ လေစီး

3.      Coriolis Effect

·         အီကွေတာကို ဖြတ်ပြီး မြောက်ဘက်ဝင်လာတဲ့လေ က
👉 ညာဘက်သို့ ကွေ့ → South-Westerly Wind ဖြစ်လာ

➡️ ဒါကြောင့် CEF = SW Monsoon ရဲ့ “အစပြုအင်ဂျင်” လို့ခေါ်နိုင်ပါတယ်။

🧭 CEF ဖြစ်လာတဲ့အခါ ဘာတွေဖြစ်လဲ?

·          🌊 ပင်လယ်ပေါ်မှ အစိုဓာတ် (Moisture) များ သယ်ဆောင်လာ

·          ☁️ Convection တိုး → မိုးတိမ်ထူထပ်

·          🌧 Pre-monsoon rain → Monsoon onset သို့ ပြောင်းလဲ

🗺 CEF ရဲ့ အဓိကလမ်းကြောင်း ၂ ခု

1️⃣ Arabian Sea Branch

·          Somalia Jet လို့လည်း ခေါ်

·          India West Coast (အိန္ဒိယနိုင်ငံအနောက်ဘက်ကမ်းခြေ)အတွက် အဓိက

2️⃣ Bay of Bengal Branch (Myanmar အတွက် အရေးကြီးဆုံး)

·          Southern Indian Ocean → Equator → Andaman Sea → Bay of Bengal

·          မြန်မာ၊ ရခိုင်၊ ဧရာဝတီ၊ တနင်္သာရီ မိုးဦးစတင်မှု ကို ထိန်းချုပ်

⏱ CEF ဖြစ်လာတဲ့ လက္ခဏာများ (Operational Indicators)

Meteorologist တွေက အောက်ပါအချက်တွေကို ကြည့်ပြီး CEF စတင်လာပြီလား ခန့်မှန်းတတ်ပါတယ်—

·          ✔ Equatorial Indian Ocean မှ Southerly winds ≥ 15–20 knots

·          ✔ Andaman Sea တွင် persistent convection (3–5 days)

·          ✔ Low-level westerlies (850 hPa) Bay of Bengal သို့ ဝင်

·          ✔ SST ≥ 28–29°C (Andaman / BoB)

📅 ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက် CEF စတင်နိုင်မည့် ခန့်မှန်းချိန်

(ENSO = Weak La Niña → Neutral အခြေအနေကို အခြေခံ)

🔶 Phase-1: CEF စတင်မှုများ (Onset Signals)

ပုံမှန်ကာလ May 10 – May 20 - မေလ ၁၀ ရက်မှ ၂၀ ရက်အတွင်း (၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက်ခန့်မှန်း)

·          Equatorial Indian Ocean တွင် southerly flow ပေါ်လာ

·          Andaman Sea တွင် cloud bursts တိုး

🔶 Phase-2: CEF အားကောင်းလာခြင်း

ပုံမှန်ကာလ May 20 – May 30 - မေလ ၂၀ ရက်မှ ၃၀ ရက်အတွင်း (၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက်ခန့်မှန်း)

·          Bay of Bengal သို့ moist westerlies ဝင်

·          Andaman & Nicobar → Monsoon onset window

🔶 Phase-3: CEF Fully Coupled with Monsoon - မုတ်သုံနှင့် CEF ချိတ်ဆက်မိခြင်း

ပုံမှန်ကာလ June 1 – June 10 - ဇွန်လ ၁ ရက်မှ ၁၀ ရက်အတွင်း (၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက်ခန့်မှန်း)

·          CEF + Monsoon trough fully linked

·          Myanmar South & Coast → Monsoon onset

⚠️ သတိပြုရန်

·          CEF စတင်လာတယ်ဆိုတာ = မုတ်သုံချက်ချင်းမစတင်သေး

·          CEF ပြတ်တောက်နိုင် (false onset) →
👉 3–5 ရက် ဆက်တိုက် အားကောင်းမှသာ အမှန်

·          Cyclone ဖြစ်လာရင် CEF ယာယီပိတ်နိုင်

🎯 Myanmar အတွက် အရေးကြီးတဲ့အချက်

·          CEF က မုတ်သုံလေဝင်ရောက်မည့်အချိန်ကို ၂–၃ ပတ်ကြို ပြောနိုင်တဲ့ အချက်ပြခြင်း signal ဖြစ်သည်။

မိုးကြိုမိုးများ၊ မုန်တိုင်း risk (May) ကိုလည်း CEF နဲ့ တွဲ၍ဖတ်ရသည်။ 

CEF + Cyclone Interaction (CEF နှင့် ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်ခြင်း ချိတ်ဆက်မှု အသေးစိတ်ရှင်းလင်းချက်)

🔑 အချက်အလက်အကျဉ်းချုပ်

CEF က မုန်တိုင်းဖွဲ့စည်းဖို့ လိုအပ်တဲ့ “လေစီး–အစိုဓာတ်–စွမ်းအင်” ကို ပေးတတ်ပြီး မုန်တိုင်းက CEF ကို ပြန်လည်ကာ အားတိုးစေတတ် / ပိတ်တတ် ပါတယ်။

ဒါကြောင့် Pre-monsoon (May) ကာလမှာ
👉 CEF + Cyclone = မိုးဦးရာသီအတွက် အရေးကြီးဆုံး interaction ဖြစ်ပါတယ်။

1️⃣ CEF က Cyclone ဖွဲ့စည်းမှုကို ဘယ်လိုအားပေးလဲ?

(A) Moisture Supply

·          CEF → Southern Indian Ocean မှ အစိုဓာတ်အများကြီး ကို Andaman Sea / Bay of Bengal သို့ သယ်ဆောင်

·          Cyclone genesis အတွက် RH ≥ 70% (850–700 hPa) အလွယ်တကူ ပြည့်မီ

(B) Low-level Vorticity

·          CEF အီကွေတာဖြတ်ဝင်လာပြီး ညာဘက်ကွေ့ (Coriolis)

·          Bay of Bengal တွင် cyclonic spin စတင်ပေါ်လာ

(C) Heat Engine Setup

·          SST ≥ 29°C + CEF → latent heat release မြင့်

·          Depression → Deep Depression → Cyclonic Storm လျင်မြန်နိုင်

👉 ဒါကြောင့် မေ လမှာ CEF အားကောင်း + SST ပူ = မုန်တိုင်း risk မြင့်

2️⃣ Cyclone က CEF ကို ဘယ်လို သက်ရောက်လဲ?

🟢 Case A: Cyclone Weak / Developing

·          Cyclone က CEF ကို ဆွဲယူ (pull-in)

·          CEF ပိုအားကောင်း → Monsoon onset အတွက် အားတိုး

📌 ဒီအခြေအနေမှာ - “Cyclone-assisted monsoon onset” ဖြစ်နိုင်

🔴 Case B: Cyclone Strong / Intensifying

·          Cyclone က CEF moisture ကို ကိုယ်တိုင်စားသုံး

·          Surrounding monsoon flow ယာယီပျက် (break / pause)

📌 ဒီအခြေအနေမှာ

False monsoon onset ဖြစ်နိုင် (မိုးရွာခြင်းများလာပြီး မိုးအားပြန်လျော့သွားခြင်း)

📡 CEF Monitoring Checklist (DMH / DRM Use)

ဒီ checklist ကို Daily / 3–5 days monitoring အတွက် တိုက်ရိုက်အသုံးပြုနိုင်အောင် ပြုလုပ်ထားပါတယ်။

🟦 LEVEL 1 – WATCH (Early Signal)

(Pre-conditioning phase)

☐ Equatorial Indian Ocean (5°S–0°) တွင်
  Southerly winds ≥ 10–15 kt
☐ Andaman Sea တွင် convection 2–3 days persist
☐ SST ≥ 28.5°C
☐ MJO Phase 2–3 (Indian Ocean active)

➡️ Action (DMH / DRM)

·          Pre-monsoon bulletin ထုတ်

·          Fishermen / Ports advisory (informational)

🟨 LEVEL 2 – ALERT (CEF Established)

(High confidence CEF)

☐ Southerly flow ≥ 15–20 kt (crossing equator)
☐ 850 hPa westerlies BoB တွင် continuous ≥ 3 days
☐ Cloud tops ≤ –70°C Andaman / BoB
☐ Surface pressure drop 1–2 hPa (BoB)

➡️ Action

·          Monsoon onset-watch ထုတ်

·          Cyclone formation probability statement

·          DRM: coastal readiness briefing

🟥 LEVEL 3 – WARNING (CEF + Cyclone Risk)

(Operational risk phase)

☐ CEF strong + Low pressure / Vortex detected
☐ Low-level vorticity ≥ 1.5–2.0 ×10⁻⁵ s⁻¹
☐ Vertical wind shear < 15 kt
☐ SST ≥ 29–30°C

➡️ Action

·          Cyclone outlook bulletin

·          Port restriction readiness

·          Fishermen no-sail advisory

·          DRM standby (EOC partial activation)

🧭 Key Operational Notes (Myanmar context)

·          ✔ CEF မပေါ်သေးရင် cyclone risk နည်း

·          ✔ CEF ပေါ်ပြီး ၁–၂ ပတ်အတွင်း cyclone risk အမြင့်ဆုံး

·          ✔ Monsoon onset သည် CEF မရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်

·          ✔ May cyclone → CEF → June monsoon = classic sequence

🎯 ၂၀၂၆ အတွက် အထူးသတိပေးချက်

·          Weak La Niña → CEF မနှောင့်နှေး

·          May 15–30 👉 CEF + Cyclone interaction အမြင့်ဆုံး window

Myanmar coast (ရခိုင်–ဧရာဝတီ) double risk zone 

ဘာကြောင့် “ဒေသအလိုက် မိုးရွာခြင်း၊ မိုးသည်းထန်စွာရွာခြင်း” နှင့် “Flash Flood” ကို ကြိုတင်ခန့်မှန်းရခက်သလဲ?

Localized Rain and Heavy Rain (ဒေသအလိုက် မိုးရွာခြင်း/မိုးသည်းထန်စွာရွာခြင်း) နှင့် Flash Flood (ရုတ်ချည်းရေကြီးခြင်း) သည် ခေတ်မီ မော်ဒယ်များ (ICON, ECMWF, GFS) နှင့် ဂြိုဟ်တုများ ရှိနေသော်လည်း ကြိုတင်ခန့်မှန်းရ အခက်ခဲဆုံးသော သဘာဝဖြစ်စဉ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ အောက်တွင် အကြောင်းရင်းများကို အစဉ်လိုက်ရှင်းပြထားသည်။

၁️။ အတိုင်းအတာ သေးငယ်မှု (Small Spatial Scale): မိုးရွာစေသော၊ မိုးသည်းထန်စွာရွာစေသော မိုးတိမ်ကွက် (Convective Cell) များသည် အရွယ်အစားအားဖြင့် ၅ – ၂၀ ကီလိုမီတာခန့်သာ ရှိတတ်သည်။ သို့သော် Global Weather Models များတွင် grid resolution သည် — ICON ≈ 13 km နှင့် ECMWF ≈ 9 km ဖြစ်သောကြောင့်၊ မိုးကွက်တစ်ခုက grid များအကြား ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။

ထို့ကြောင့် —

➡️ မော်ဒယ်သည် “ဒီဒေသတွင် မိုးသည်းနိုင်သည်” ဟုသာ ပြနိုင်ပြီး (မည်သည့် မော်ဒယ်မဆို)

➡️ “ဘယ်မြို့နယ်တွင်၊ ဘယ်အချိန်မှာ မိုးရေချိန် 200 mm ရွာသွန်းရရှိနိုင်မလဲ” ဆိုသည်ကို တိတိကျကျ ခန့်မှန်းနိုင်ခြင်း မရှိပါ။

၂️။ အချိန်တိုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်ပြောင်းလဲခြင်း (Rapid Evolution)

Convective Storm များသည် — ၃၀ မိနစ်မှ ၁ နာရီအတွင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး၊ အချိန်တိုအတွင်း အားလျော့သွားနိုင်သည်။

အောက်ပါအချက်များမှ အလွန်သေးငယ်သော ကွာခြားချက်တစ်ခုသာရှိလျှင် မိုးမရွာနိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် မိုးသည်းထန်ခြင်းဖြစ်နိုင်သည်။

• Surface Temperature (မြေပြင်အပူချိန်)

• Humidity (စိုထိုင်းဆ)

• Wind Convergence (လေကြုံမှု)

• CAPE (Convective Available Potential Energy)

ထို့ကြောင့် — မော်ဒယ်များအတွက် timing ကို ခန့်မှန်းရခက်သည်။

🌬️ Wind Convergence ဆိုတာဘာလဲ?

Wind Convergence ဆိုသည်မှာ - လေစီးကြောင်းများ အရပ်မျိုးမျိုးမှ လာပြီး တစ်နေရာတည်းတွင် စုစည်းလာခြင်း ကို ဆိုလိုသည်။

လေတွေ တစ်နေရာမှာ စုလာတဲ့အခါ အောက်ပါဖြစ်စဉ်တွေ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

➡️ လေက အပေါ်ကိုတက်သွားသည်

➡️ လေထုအေးလာသည်

➡️ မိုးတိမ်ဖွဲ့စည်းလာသည်

➡️ မိုးရွာနိုင်သည်

☁️ မိုးရွာခြင်းနှင့် ဆက်စပ်မှု

Wind Convergence ဖြစ်တဲ့နေရာမှာ

1. လေတွေ စုလာပြီး

2. အပေါ်သို့ တက်ရောက်ခြင်း (Updraft) ဖြစ်လာပြီး

3. ရေမှုန်များ အေးလာကာ

4. Cumulonimbus မိုးတိမ်ကြီးများ ဖြစ်လာနိုင်သည် - ဒါကြောင့် Thunderstorm နှင့် Heavy Rain များ မကြာခဏ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

ဥပမာ မြန်မာနိုင်ငံမှာ Wind Convergence ဖြစ်လေ့ရှိသောနေရာများ —

· Monsoon trough အတွင်း

· Bay of Bengal low pressure systems

· Sea breeze convergence (ကမ်းရိုးတန်းဒေသ)

· ITCZ (Intertropical Convergence Zone)

Ayeyarwady Delta သို့မဟုတ် Tanintharyi ကမ်းရိုးတန်းတွင် ပင်လယ်လေနှင့်မြေပြင်လေတွေ တိုက်ခိုက်စုစည်းလာတဲ့အခါ ➡️ မိုးသည်းထန်စွာရွာတတ်သည်။

✔️ အရေးကြီးဆုံးအချက်

Meteorologists များအတွက်  Wind Convergence zone ကိုတွေ့ရင် —

👉 မိုးရွာနိုင်မှု

👉 မိုးသည်းနိုင်မှု

👉 Thunderstorm ဖြစ်နိုင်မှုတို့ကို အဓိကအချက်အဖြစ် စောင့်ကြည့်ကြသည်။

၃️။ မြေပြင်ပုံသဏ္ဍာန် (Terrain Effect / Orographic Lifting)

မြန်မာနိုင်ငံတွင် —

·   ချင်းတောင်တန်း

·   ရခိုင်တောင်တန်း

·   ရှမ်းကုန်းမြင့် ကဲ့သို့သော မြေပြင်ပုံသဏ္ဍာန်များသည် လေကို အထက်သို့ တွန်းတင်ကာ မိုးရွာမှုကို တိုးမြင့်စေနိုင်သည်။

မော်ဒယ်တွင် မြေပြင်ပုံကို smoothing လုပ်ထားသည့်အတွက် တောင်တန်းအနီး မိုးရွာပမာဏကို လွဲမှားခန့်မှန်းနိုင်သည်။

၄️။ Cloud Microphysics ၏ ရှုပ်ထွေးမှု

မိုးရွာမှုသည် —

·   Droplet Growth (ရေမှုန်ကြီးထွားခြင်း)

·   Collision–Coalescence

·   Ice Phase Process

·   Evaporation … ကဲ့သို့သော microscopic အဆင့်ဖြစ်စဉ်များပေါ်မူတည်သည်။

ဤဖြစ်စဉ်များသည် micrometer အတိုင်းအတာတွင် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် မော်ဒယ်များသည် parameterization ဖြင့်သာ ခန့်မှန်းနိုင်သည်။

ထို့ကြောင့် — မိုးပမာဏကို လွန်ကဲခန့်မှန်းခြင်း သို့မဟုတ် လျော့နည်းခန့်မှန်းခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။

၅️။ Radar နှင့် Data ကန့်သတ်မှု

Flash Flood များသည် —

·   တောင်တန်းဒေသများ

·   ကျေးလက်ဒေသများတွင် မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။

သို့သော် —

Radar coverage မလုံလောက်ခြင်း၊ Rain Gauge station မလုံလောက်ခြင်းကြောင့်၊

Model initialization (အစပျိုးမှတ်တမ်းတင်သည့်ဒေတာ data gap ဖြစ်ပြီး) မှားယွင်းနိုင်သည်။

၆️။ Hydrological Response (ရေကြီးသည့်ပုံစံ)

Flash Flood ဖြစ်/မဖြစ်သည် —

·   Soil moisture

·   မြေတိမ်းစောင်းမှု

·   Urban drainage

·   River capacity ... ကဲ့သို့သော hydrology အချက်များပေါ် မူတည်သည်။

မိုး 100 mm ရွာပြီးနောက် —

·   တစ်နေရာတွင် Flood မဖြစ်နိုင်သော်လည်း

·   အခြားနေရာတွင် Flash flood ဖြစ်နိုင်၊ ရုတ်ချည်းရေကြီးနိုင်

ထို့ကြောင့် မိုးရေချိန်နှင့် မိုးအနည်းအများကိုခန့်မှန်းခြင်းမှန်သော်လည်း Flood ကိုခန့်မှန်းမှုမှားနိုင်သည်။

အဆုံးသတ်သုံးသပ်ချက်

Localized Heavy Rain နှင့် Flash Flood သည် အတိုင်းအတာသေးငယ်/ အချိန်တို/ လျင်မြန်ပြောင်းလဲသော ဖြစ်စဉ် ဖြစ်သောကြောင့် - 

ယနေ့ခေတ် အဆင့်မြင့် မော်ဒယ်များဖြင့်ပင်လျှင် - “Probability Zone” (အန္တရာယ်ရှိနိုင်သောဒေသ) ကိုသာ ပြနိုင်ပြီး၊ 

“တိကျသည့် မြို့နယ် / အချိန်” ကို 100% မခန့်မှန်းနိုင်ပါ။

အစွန်းရောက်ရာသီဥတု လာနီညာမှ ကြားနေရာသီဥတု(Neutral) သို့  ၂၀၂၆ ဧပြီလအတွင်း ကူးပြောင်းနိုင်မည်

အစွန်းရောက်ရာသီဥတု လာနီညာမှ ကြားနေရာသီဥတု(Neutral)သို့ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလအတွင်းကူးပြောင်းနိုင်မည်ဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လမှ ဩဂုတ်လအတွင်း အစွန်းရောက်ရာသီဥတု အယ်လ်နီညိုသို့ကူးပြောင်းနိုင်ခြေ ၆၂% ရှိနေကြောင်း၊ အမေရိကန်နိုင်ငံ အမျိုးသားသမုဒ္ဒရာနှင့်လေထုစီမံခန့်ခွဲရေး အေဂျင်စီ မှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင်ထုတ်ပြန်သော The El Niño-Southern Oscillation (ENSO) ပြောင်းလဲခြင်း UPDATE ထုတ်ပြန်ချက်တွင် ဖေါ်ပြထားပါသည်။ လာနီညာရာသီဥတုသည် အေးမြစိုစွတ်ပြီး အယ်လ်နီညိုရာသီဥတုသည် ပူပြင်းခြောက်သွေ့ခြင်းကိုဖြစ်စေကြောင်း အကြမ်းအားဖြင့်ခန့်မှန်းနိုင်ပါသည်။

ENSO (El Niño–Southern Oscillation) ဆိုတာဘာလဲ

ENSO သည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းရှိ ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အပူချိန် (Sea Surface Temperature – SST) နှင့် လေဖိအားစနစ်များ အပြောင်းအလဲကြောင့် ၃နှစ်မှ ၇ နှစ်ခန့်တွင်တစ်ကြိမ် ဖြစ်တတ်သော သဘာဝရာသီဥတုစနစ် ဖြစ်ပါသည်။

ENSO တွင် အဓိကအားဖြင့် အခြေအနေ ၃ မျိုးရှိပါသည်။ 

1. El Niño ပစိဖိတ်အလယ်နှင့် အရှေ့ပိုင်း ပင်လယ်ရေအပူချိန်မြင့်လာခြင်း  (ပူပြင်းခြောက်သွေ့သော အစွန်းရောက်ရာသီဥတု)

2. La Niña ပစိဖိတ်အလယ်နှင့် အရှေ့ပိုင်း ပင်လယ်ရေအပူချိန်လျော့ကျခြင်း (အေးမြစိုစွတ်သော အစွန်းရောက်ရာသီဥတု)

3. Neutral ပုံမှန်အခြေအနေ 

ENSO ၏ Myanmar အပေါ်သက်ရောက်မှု

El Niño နှစ်များအတွင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် အောက်ပါဖြစ်စဉ်များဖြစ်ပေါ်တတ်သည် -

• မိုးနည်းခြင်း

• မိုးခေါင်ခြင်း

• အပူချိန်မြင့်ခြင်း

• မြစ်ရေတိမ်လာခြင်း

• စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကိုထိခိုက်စေခြင်း

La Niña နှစ်များအတွင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် အောက်ပါဖြစ်စဉ်များဖြစ်ပေါ်တတ်သည် -

• မိုးများခြင်း

• ရေကြီးခြင်း

• မြေပြိုခြင်းနှင့်

• ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်တွင် ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်နိုင်သည့် အခြေအနေပိုများလာနိုင်သည်။