AIR POLLUTION

"သဘာဝအလျှောက်လေထုညစ်ညမ်းမှုဖြစ်ပေါ်ခြင်း" နှင့် "လူတို့၏ပယောဂကြောင့် လေထုညစ်ညမ်းမှုဖြစ်ပေါ်ခြင်း"

👉 တောမီးလောင်ကျွမ်းမှုများ

👉 အဏုဇီဝပျက်စီးယိုယွင်းခြင်းမှ ထုတ်လွှတ်သောဓါတ်ငွေ့များ

👉 ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများလောင်ကျွမ်းခြင်း

👉 စက်ရုံအလုပ်ရုံများမှထုတ်လွှတ်သော ဓါတ်ငွေ့များ၊ မီးခိုးများ

👉 အိမ်တွင်းလေထုညစ်ညမ်းမှုများ

👉 သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများမှထုတ်လွှတ်သောဓါတ်ငွေ့များ
👉 စွန့်ပစ်ပစ္စည်းအမှိုက်ပုံများလောင်ကျွမ်းခြင်းမှ ထွက်ရှိသည့်မီးခိုးငွေ့များတွင် စွန့်ပစ်ပစ္စည်း(အမှိုက်များ)တွင် ပါဝင်တတ်သော

အောက်ဖေါ်ပြပါ ပစ္စည်းများကြောင့် ကျန်းမာရေးကို ဆိုးရွားစွာထိခိုက်စေသည်

• သုတ်ဆေးများနှင့် ဖျော်ရည်များ

• ပလပ်စတစ်ပစ္စည်းအမျိုးမျိုး

• မော်တော်ယာဥ် စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများ (အသုံးပြုထားသော မော်တော်ဆီ၊ အအေးခန်း၊ စသည်)၊

• ပိုးသတ်ဆေး (ပိုးသတ်ဆေး၊ ပေါင်းသတ်ဆေး၊ မှိုသတ်ဆေး စသည်)

• မာကျူရီ(ပြဒါး)ပါဝင်သော စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများ (သာမိုမီတာများ၊ ခလုတ်များ၊ မီးချောင်း၊ စသည်)

• အီလက်ထရွန်းနစ်ပစ္စည်းဟောင်းများ (ကွန်ပျူတာ၊ ရုပ်မြင်သံကြား၊ မိုဘိုင်းလ်ဖုန်း)

• Aerosols/Propane ဆလင်ဒါများ

• Caustics / သန့်ရှင်းရေးအေးဂျင့်များ

• ရေခဲသေတ္တာ ပါဝင်သော ပစ္စည်းများ

• အချို့သော အထူးပြုဘက်ထရီများ (ဥပမာ လစ်သီယမ်၊ နီကယ်ကက်ဒီယမ်၊ သို့မဟုတ် ခလုတ်ဆဲလ်ဘက်ထရီများ)

• ခဲယမ်းမီးကျောက်

• ကျောက်ဂွမ်း Asbestos

• ကားဘက်ထရီ

• ရေဒီယိုသတ္တိကြွစွန့်ပစ်ပစ္စည်းများ (အချို့သော အိမ်သုံးမီးခိုးရှာဖွေစက်များကို ရေဒီယိုသတ္တိကြွစွန့်ပစ်ပစ္စည်းများအဖြစ် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ရေဒီယိုသတ္တိကြွအိုင်ဆိုတုပ် americium၊ ဥပမာ americium-241)

👉 အသုံးမလိုတော့သည့် အဆောက်အဦများကို ဖေါက်ခွဲဖျက်ဆီးရာမှ ထွက်ပေါ်လာသည့် ဖုန်မှုန့်များ၊ မီးခိုးငွေ့များ

👉 လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများမှထွက်ပေါ်သည့်

• တောင်ယာမီးရှို့သော မီးခိုးငွေ့များ

• ပိုးသတ်ဆေးအစရှိသည့် ဓါတုဆေးဝါးများအလွန်အကျွံသုံးစွဲခြင်းမှ ထွက်ပေါ်သည့်ဓါတုဓါတ်ကြွင်းများ

👉 ရာဘာတု၊ ပလပ်စတစ် အစရှိသည့် ဓါတုပစ္စည်းထုတ်ကုန်အသုံးအဆောင် စွန့်ပစ်ခြင်းများ

၂၀၁၈ ခုနှစ် ဧပြီလအတွင်း လှိုင်သာယာ ထိန်ပင်အမှိုက်ပုံမီးလောင်စဉ်က လေထုညစ်ညမ်းမှုသည် ရန်ကုန်မြို့ပေါ်အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်

Air Quality-AQ & Pollen (လေထုအရည်အသွေးနှင့်ပန်းဝတ်မှုန်များလွင့်မျောခြင်း)

လေထုအရည်အသွေး(Air Quality)ကိုတိုင်းတာရာတွင် လေထုညစ်ညမ်းမှုအပြင် လေထဲ၌လွင့်မျောနေသည့် ပန်းဝတ်မှုန်များပါဝင်သည့်ပမာဏ(Pollen) ကိုလည်းတိုင်းတာဖေါ်ပြကြသည်။

Air Quality(လေထုအရည်အသွေး) 

လေထုအရည်အသွေးကို တိုင်းတာရာတွင် အောက်ပါအချက်များပါဝင်သည် -

• AQI(Air Quality Index) လေထုအရည်အသွေးအညွှန်းကိန်း

• Ozone Concentration လေထုအတွင်းအိုဇုန်းဓါတ်ငွေ့ စုစည်းပါဝင်နှုန်း

• Pollen လေထုအတွင်းလွင့်မျောပျံ့နှံ့လျှက်ရှိသည့်ပန်းဝတ်မှုန်များ

• Desert Dust Concentration ကန္တာရသဲမှုန်များ စုစည်းလွင့်မျောပါဝင်မှုအခြေအနေ

• Atmospheric Particulate Matter - PM10 and PM2.5 လေထုအတွင်းအမှုန်အမွှားများပါဝင်မှုနှုန်း

• Sulfur Dioxide - SO2 ဆာလ်ဖါဒိုင်အောက်ဆိုက်ပါဝင်မှုနှုန်း

• Carbon Monoxide - CO ကာဗွန်မိုနောက်ဆိုက်ပါဝင်မှုနှုန်း

• Nitrogen Dioxide - NO2 နိုက်တြိုဂျင်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ပါဝင်မှုနှုန်း

• Aerosol Optical Depth - AOD ပါဝင်မှုနှုန်း AOD ပါဝင်မှုအနည်းအများက နေရောင်ခြည်အပူဓါတ်ကိုစုပ်ယူခြင်းနှင့် နေရောင်ခြည်တိုက်ရိုက်ကျဆင်းနိုင်မှုကို တားဆီးခြင်း ၂ မျိုးအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည်။

• Visibility - အဝေးမြင်နိုင်စွမ်း

Pollen (ပန်းဝတ်မှုန်များ)

ပန်းဝတ်မှုန်များသည်ပေါ့်ပါးပြီး လေထုအတွင်း မိုင်းပေါင်းများစွာအထိ လွင့်မျောနိုင်ကာ လေထုအတွင်းပါဝင်မှုပမာဏတခုက လူသားတို့အသက်ရှုလမ်းကြောင်းအတွင်းဝင်ရောက်သည့်အခါ ဓါတ်မတည့်ခြင်း၊ အသက်ရှုကြပ်ခြင်းများ ဖြစ်လာနိုင်သည်။

ပန်းဝတ်မှုန်များစွာရှိသည့်အနက် မြက်ပန်းတို့၏ဝတ်မှုန်များ သည်အပြင်းထန်ဆုံးနှင့် ကုသရခက်ခဲသော လက္ခဏာအချို့ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ စွတ်စိုသောရာသီဥတုအခြေအနေတွင် မြက်ဝတ်မှုန်သည် လေထုအတွင်းလပေါင်းများစွာအထိ ကြာမြင့်စွာ လွင့်မျောတည်ရှိနေနိုင်ပြီး မိုးရွာခြင်းကြောင့် ဝတ်မှုန်များသန့်စင်နိုင်သော်လည်း မိုးကြိုးမုန်တိုင်းနှင့် လေပြင်းများက မြက်ဝတ်မှုန်များစုစည်းဖြစ်ပေါ်မှုကို ပိုမိုစေသည်။

မြန်မာနိုင်ငံတွင်ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည့် လေထုညစ်ညမ်းမှုအခြေအနေများ(လေ့လာဆဲ)

မြန်မာနိုင်ငံသည်ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံဖြစ်ပြီး စက်မှုထွန်းကားခြင်းမမြင့်မားသေးသည့် နိုင်ငံဖြစ်သည့်အားလျှော်စွာ နိုင်ငံတွင်းမှလေထုညစ်ညမ်းမှု အများစုသည် - တောင်ယာများမီးရှို့ခြင်းကြောင့်ထွက်ပေါ်လာသည့်မီးခိုးများ၊ အမှိုက်ပုံမီးလောင်ခြင်းကြောင့်ထွက်ပေါ်သည့်မီးခိုးများနှင့် လူနေရပ်ကွက်များအတွင်း အမှိုက်မီးရှို့ခြင်းကြောင့် ထွက်ပေါ်သည့်မီးခိုးများ စသည်တို့ကြောင့် မြန်မာပြည်တွင် လေထုညစ်ညမ်းမှုအဖြစ်များသည်။ အနာဂတ်ကာလတွင် မော်တော်ယာဉ်အသုံးပြုသည့်အရေအတွက်များလာပြီး လောင်စာဆီမီးခိုးငွေ့များပိုမိုထွက်ရှိလာပါက လေထုညစ်ညမ်းမှုအခြေအနေသည် ယနေ့ကြုံတွေ့ရသည့် အခြေအနေများထက်ပိုမိုလာဘွယ်ရှိနေ၏။

မြန်မာနိုင်ငံတွင်းမှ လေထုညစ်ညမ်းသည့်အခြေအနေကိုမူ အမေရိကန်သံရုံးနှင့် PTTEP သဘာဝဓါတ်ငွေ့တူးဖေါ်ရေး ထိုင်းကုမ္ပဏီတို့မှ World's Air Pollution: Real-time Air Quality Index  https://www.waqi.info တွင်တင်ထားသည့်အခြေအနေကိုသာတွေ့ရသည်။

"မြန်မာနိုင်ငံတွင်ဖြစ်ပေါ်နေသည့် လေထုညစ်ညမ်းမှုအခြေအနေအကြောင်းကို လေ့လာခြင်း"

၂၀၂၄ခုနှစ်၊ မတ်လ-၁၆ ရက် ၊ နံနက် ၀၂၀၀ နာရီ

အမှုန်အမွှားလေးတွေရဲ့ လေထုထဲပါဝင်မှုနှုန်း - ၁ ကုဗမီတာအတွင်းမှာ အမှုန်အမွှားအလေးချိန်(မိုက်ခရိုဂရမ်)ဘယ်လောက်အထိပါဝင်နေလဲဆိုတာ တိုင်းတာပြီး မိုက်ခရိုဂရမ်/ကုဗမီတာ(μg/m³)နဲ့ ပြပါတယ်။ အဲ့ဒီပါဝင်မှုအနည်းအများ ပမာဏဘယ်လောက်ရှိနေတယ်ဆိုရင် လူသားများကျန်းမာရေးအတွက် ဘယ်လောက်အထိ ထိခိုက်နိုင်မယ်ဆိုတာကို ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့(WHO)က သတ်မှတ်ထုတ်ပြန်ထားပါတယ်။

WHO ရဲ့ သတ်မှတ်ချက်က တနှစ်လုံးပျမ်းမျှ 10 μg/m³ (annual mean) နဲ့ နေ့စဉ်ပါဝင်မှု 25 μg/m³ (daily mean)ဖြစ်ပါတယ်။ နေ့စဉ်တိုင်းတာရရှိတဲ့ PM2.5 ပမာဏဟာ ၂၅ မိုက်ခရိုဂရမ်/ကုဗမီတာထက်ကျော်လွန်ပါဝင်နေရင် အသက်ရှုလိုက်တိုင်း အဆုတ်ထဲကို ရောက်သွားနိုင်ပြီး အသက်ရှုလမ်းကြောင်းအတွင်းနဲ့ မျက်စေ့၊ နှာခေါင်း၊ လည်ချောင်းတွေယားယံခြင်း၊ ချောင်းဆိုးခြင်း၊ နှာချေခြင်း၊ နှာရည်ယိုခြင်းနဲ့ အသက်ရှုကြပ်လာခြင်းစတဲ့ ကျန်းမာရေးထိခိုက်မှုတွေ ဖြစ်လာနိုင်ပါမယ်။

Link: https://www.mmweather.org/stories-on-facebook#h.m97vmyry072h

မြေပုံပေါ်တွင် PM2.5 နှင့် CO concentration အခြေအနေ လေ့လာရန်

သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း ဆိုသည်မှာ

“သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း” ဆိုသည်မှာ လူသားများ၏ အသက်ရှင်မှုနှင့် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကို ထိခိုက်မသွားစေရန် သဘာဝအရင်းအမြစ်များ (ရေ၊ လေ၊ မြေ၊ သစ်တော၊ တိရစ္ဆာန်များ၊ ဇီဝမျိုးစုံ) ကို ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ပြီး သင့်တော်စွာ အသုံးချခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် (၁) ဆောင်ရွက်ရန်လိုအပ်သောအရာများ၊ (၂) လေ့လာသိရှိရန်လိုအပ်သောအရာများ၊ (၃) ရှောင်ကြဉ်ရန်လိုအပ်သောအရာများ ဟူ၍ သုံးပိုင်းခွဲ၍ ရှင်းပြနိုင်ပါသည်။

၁။ ဆောင်ရွက်ရန်လိုအပ်သောအချက်များ (Actions to Take)

(၁) သစ်ပင်စိုက်ပျိုးခြင်း

Ø  သစ်တောများကို ပြန်လည်စိုက်ပျိုးရန်

Ø  မြို့ပြအတွင်း Urban Tree Planting Program များလုပ်ဆောင်ရန်

Ø  သစ်ပင်များသည်

o  CO₂ ကို စုပ်ယူပြီး

o  အောက်စီဂျင် ထုတ်ပေးကာ

o  အပူချိန်လျှော့ချပေးသည်

(၂) ရေအရင်းအမြစ်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း

Ø  ရေကို မလိုအပ်ဘဲ မပျက်စီးစေရန် သုံးစွဲခြင်း

Ø  မြစ်၊ ချောင်း၊ အင်းများတွင် အမှိုက်မပစ်ခြင်း

Ø  ရေသန့်စနစ်များ တည်ဆောက်ခြင်း

(၃) အမှိုက်စီမံခန့်ခွဲမှု (Waste Management)

အမှိုက်ကို 3R Principle အတိုင်း စီမံရပါသည်။

1️⃣ Reduce – အမှိုက်ထွက်ပေါ်မှု လျှော့ချခြင်း
2️⃣ Reuse – ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း
3️⃣ Recycle – ပြန်လည်ထုတ်လုပ်ခြင်း

ဥပမာ

·          ပလတ်စတစ်အိတ်အစား cloth bag သုံးခြင်း

·          စက္ကူကို ပြန်အသုံးပြုခြင်း

(၄) စွမ်းအင်ချွေတာအသုံးပြုခြင်း

·          Solar Energy အသုံးပြုခြင်း

·          LED မီးလုံးများအသုံးပြုခြင်း

·          မလိုအပ်သောလျှပ်စစ်မီးပိတ်ခြင်း

(၅) သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကာကွယ်ရေး

သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ပျက်စီးခြင်းကြောင့်

·          ရေကြီးခြင်း

·          မြေပြိုခြင်း

·          မိုးခေါင်ခြင်း

·          အပူလှိုင်း တို့ဖြစ်နိုင်သည်။

ထို့ကြောင့်

·          သစ်တောထိန်းသိမ်းရေးနှင့် မြစ်ဝှမ်းစီမံခန့်ခွဲရေး တို့ လုပ်ဆောင်ရန်လိုအပ်သည်။

၂။ လေ့လာသိရှိရန်လိုအပ်သောအချက်များ (Knowledge & Awareness)

(၁) သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ပညာ (Environmental Education)

လေ့လာသင့်သောအကြောင်းအရာများမှာ

·          Climate Change

·          Global Warming

·          Biodiversity

·          Water Cycle

·          Ecosystem

(၂) ဒေသအလိုက် သဘာဝအခြေအနေ

မိမိနေထိုင်ရာဒေသ၏

·          မိုးရွာနှုန်း

·          မြေမျိုးအမျိုးအစား

·          သစ်တောအမျိုးအစား

·          ရေအရင်းအမြစ် တို့ကို လေ့လာသိရှိရမည်။

(ဥပမာ - မြန်မာနိုင်ငံတွင်

·          မုတ်သုံလေ

·          ITCZ

·          ရေကြီးမှု တို့သည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် အလွန်ဆက်စပ်နေသည်)

(၃) ဥပဒေများနှင့် စည်းမျဉ်းများ

သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ဥပဒေများ

·          Environmental Conservation Law

·          Forest Law

·          Wildlife Protection Law တို့ကို သိရှိလိုက်နာရန်လိုသည်။

(၄) သဘာဝဘေးအန္တရာယ်သတိပေးစနစ်

·          Flood early warning

·          Cyclone warning

Heatwave monitoring တို့ကို လေ့လာသင့်သည်။ 

၃။ ရှောင်ကြဉ်ရန်လိုအပ်သောအချက်များ (Practices to Avoid)

(၁) သစ်ခုတ်ခြင်းနှင့် သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း

·          Illegal logging

·          Shifting cultivation မထိန်းချုပ်ဘဲလုပ်ခြင်း တို့သည်

§ မြေပြိုမှု

§ ရေကြီးမှု

§ မိုးခေါင်မှု တို့ကို ဖြစ်စေသည်။

(၂) ပလတ်စတစ်အမှိုက်ပစ်ခြင်း

ပလတ်စတစ်များသည်

§   မြေဆီလွှာပျက်စီးစေသည်

§   မြစ်နှင့်ပင်လယ်တွင် တိရစ္ဆာန်များသေဆုံးစေသည်

(၃) လေထုညစ်ညမ်းစေခြင်း

·         မီးရှို့ခြင်း

·         စက်ရုံထုတ်မီးခိုး

·         ကားထုတ်ဓာတ်ငွေ့ တို့ကြောင့်

§ Air Pollution

§ Respiratory diseases ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

(၄) ဓာတုပစ္စည်းများ အလွန်အကျွံအသုံးပြုခြင်း

·          Chemical fertilizer

·          Pesticide တို့ကြောင့်

§ မြေဆီလွှာပျက်စီးပြီး ရေညစ်ညမ်းမှု တို့ကို ဖြစ်စေသည်။ 

၄။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးများ

✔ လူ့ကျန်းမာရေးကောင်းမွန်လာခြင်း

✔ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်လျှော့ချနိုင်ခြင်း

✔ စိုက်ပျိုးရေးကောင်းမွန်လာခြင်း

✔ ဇီဝမျိုးစုံထိန်းသိမ်းနိုင်ခြင်း

✔ ရာသီဥတုတည်ငြိမ်လာခြင်း 

✅ အကျဉ်းချုပ်

သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးအတွက်

·         သစ်ပင်စိုက်ခြင်း

·         ရေသန့်ထိန်းသိမ်းခြင်း

·         အမှိုက်စနစ်တကျစီမံခြင်း

·         စွမ်းအင်ချွေတာခြင်း

·         ပတ်ဝန်းကျင်ပညာလေ့လာခြင်း တို့ကို လုပ်ဆောင်ရမည်ဖြစ်ပြီး

§ သစ်တောခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းခြင်း

§ ပလတ်စတစ်အမှိုက်ပစ်ခြင်း

§ လေထုညစ်ညမ်းစေခြင်း တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။

လေထုအရည်အသွေးကို တိုင်းတာရာတွင် အသုံးပြုသော ဝေါဟာရ Air Quality Index (AQI) ဆိုသည်မှာ 

လေထုအတွင်းရှိ မူလညစ်ညမ်းဓာတ်များ ပါဝင်မှုအတိုင်းအတာနှင့် ပမာဏကို တွက်ချက်ပြီး လူ့ကျန်းမာရေးအပေါ် သက်ရောက်မှုကို ဖော်ပြပေးသော standard index ဖြစ်ပါသည်။

AQI ကို သတ်မှတ်ရာတွင် အဓိကအားဖြင့် လေထုညစ်ညမ်းမှုဓာတ် ၆ မျိုး ကို အခြေခံတိုင်းတာကြသည်။ 

AQI ကိုတွက်ချက်ရာတွင် အခြေခံသော အချက်များ

1️⃣ Particulate Matter (PM)

PM2.5

·          အရွယ်အစား 2.5 micrometers ထက်သေးသော အမှုန်များ

·          ကားမီးခိုး၊ စက်ရုံမီးခိုး၊ မီးရှို့မှုများမှ ဖြစ်ပေါ်

·          အလွန်အန္တရာယ်ရှိပြီး အဆုတ်အတွင်းထိဝင်နိုင်သည်

PM10

·          အရွယ်အစား 10 micrometers ထက်သေးသော အမှုန်များ

·          ဖုန်မှုန့်၊ လမ်းဖုန်၊ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများမှ ဖြစ်နိုင်

👉 AQI တွင် PM2.5 သည် အရေးအကြီးဆုံး parameter တစ်ခုဖြစ်သည်။

2️⃣ Ground-Level Ozone (O₃)

·          နေရောင်ခြည်နှင့် NOx + VOCs reaction ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်

·          မြို့ပြများတွင် photochemical smog ဖြစ်စေသည်

အကျိုးသက်ရောက်မှု

·          အဆုတ်ရောဂါ

·          အသက်ရှူခက်ခဲခြင်း

3️⃣ Nitrogen Dioxide (NO₂)

NO₂ သည် အများအားဖြင့်

·          ကားများ

·          စက်ရုံများ

·          လျှပ်စစ်ဓာတ်အားစက်ရုံများ မှ ထွက်ပေါ်သည်။

သက်ရောက်မှု

·          Asthma ပန်းနာရင်ကြပ်ခြင်း

·          Lung inflammation အဆုတ်ကိုထိခိုက်ခြင်း

4️⃣ Sulfur Dioxide (SO₂)

အများအားဖြင့်

·          Coal burning power plants

·          Industrial processes မှ ထွက်ပေါ်သည်။

SO₂ သည်

·          acid rain

·          respiratory problems တို့ကိုဖြစ်စေနိုင်သည်။

5️⃣ Carbon Monoxide (CO)

** CO သည် “မီးလောင်မှုမပြည့်စုံသော combustion” မှ ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - ယာဉ်မှထွက်သောမီးခိုးနှင့် မီလောင်ခြင်းမှ ထွက်သောမီးခိုး

CO အန္တရာယ်

·          blood oxygen transport ကို ပိတ်ဆို့စေသည်

·          CO poisoning ဖြစ်နိုင်

** “Carbon Monoxide (CO) သည် မီးလောင်မှုမပြည့်စုံသော combustion မှ ဖြစ်သည်” ဆိုတာကို အဓိပ္ပါယ်ပြည့်စုံစွာ ပြောရမယ်ဆိုရင်—

လောင်စာ ၁ မျိုးမျိုးသည် အောက်စီဂျင် (O₂) လုံလောက်စွာရပြီး အပြည့်အဝလောင်ကျွမ်းမသွားတဲ့အခါ CO ထွက်ပေါ်လာနိုင်တယ် လို့ ဆိုလိုပါသည်။

1) Carbon Monoxide (CO) ဆိုတာဘာလဲ

CO ဟာ ကာဗွန် ၁ လုံး + အောက်စီဂျင် ၁ လုံး ပေါင်းစပ်ထားတဲ့ ဓာတ်ငွေ့ဖြစ်ပါတယ်။

·          အရောင်မရှိ

·          အနံ့မရှိ

·          အရသာမရှိ

·          မျက်စိနဲ့မမြင်နိုင်

အဲဒါကြောင့် “silent killer gas” လို့တောင် ခေါ်ကြပါတယ်။ မသိမသာ ရှူမိနိုင်လို့ပါ။

2) “မီးလောင်မှုမပြည့်စုံသော combustion” ဆိုတာဘာလဲ

လောင်စာတစ်ခု မီးလောင်တဲ့အခါ အများအားဖြင့် သစ်သား၊ မီးသွေး၊ ဂက်စ်၊ ဓာတ်ဆီ၊ ဒီဇယ်၊ ဖယောင်းတိုင်၊ မီးဖိုသုံးလောင်စာ တွေမှာ ကာဗွန် (C) ပါနေပါတယ်။

အပြည့်အဝလောင်ကျွမ်းခြင်း (Complete combustion)

အောက်စီဂျင် လုံလောက်ရင်— ကာဗွန် + အောက်စီဂျင် → Carbon Dioxide (CO₂) - ဥပမာ C + O₂ → CO₂ - ဒီအခြေအနေမှာ မီးလောင်မှုက ပြည့်စုံပါတယ်။

မပြည့်စုံသောလောင်ကျွမ်းခြင်း (Incomplete combustion)

အောက်စီဂျင် မလုံလောက်ရင်— ကာဗွန် + အောက်စီဂျင် အနည်းငယ် → Carbon Monoxide (CO) ဥပမာ 2C + O₂ → 2CO

ဒါကြောင့် “CO ဟာ အောက်စီဂျင်မလုံလောက်တဲ့ မီးလောင်မှုရဲ့ လက္ခဏာတစ်ခု” ဖြစ်ပါတယ်။

3) ဘာကြောင့် အောက်စီဂျင်မလုံလောက်တာလဲ -

အောက်ပါအခြေအနေတွေမှာ CO ပိုထွက်တတ်ပါတယ်။

(က) လေဝင်လေထွက်မကောင်းသောနေရာ

·          အခန်းပိတ်ထဲမှာ charcoal မီးဖိုသုံးခြင်း

·          ကားကို garage ထဲမှာ အင်ဂျင်ဖွင့်ထားခြင်း

·          generator ကို အဆောက်အဦနားကပ်ထားခြင်း

(ခ) မီးလောင်မှုမပြည့်စုံသောစက်ပစ္စည်းများ

·          မီးဖို

·          gas heater

·          boiler

·          generator

·          vehicle engine တွေကို ထိန်းသိမ်းမှုမကောင်းရင် CO ပိုထွက်နိုင်ပါတယ်။

(ဂ) လောင်စာမသန့်ခြင်း သို့မဟုတ် မီးတောက်မကောင်းခြင်း

·          မီးခိုးများတတ်ခြင်း

·          မီးအဝါရောင်/လိမ္မော်ရောင်လောင်ခြင်း

·          soot (မီးခိုးမည်း) ဖြစ်ခြင်း - ဒါတွေက incomplete combustion ဖြစ်နေနိုင်ကြောင်း ပြတဲ့လက္ခဏာတွေပါ။

4) ဥပမာလွယ်လွယ်နဲ့နားလည်ရအောင်

ဥပမာ 1 — မီးသွေးဖို

မီးသွေးကို အခန်းပိတ်ထဲမှာ အသုံးပြုရင် အောက်စီဂျင် အဝင်နည်းလာပြီး မီးသွေးက အပြည့်အဝမလောင်တော့ဘဲ CO ထွက်လာနိုင်ပါတယ်။

ဥပမာ 2 — ကားအင်ဂျင်

ကားအင်ဂျင်ထဲမှာ fuel လောင်တဲ့အခါ air-fuel mixture မမှန်ရင် CO ပမာဏ ပိုများလာနိုင်ပါတယ်။ အဲဒါကြောင့် vehicle exhaust ထဲမှာ CO ပါနိုင်တာပါ။

ဥပမာ 3 — Generator

generator ကို အိမ်နားကပ်၊ ပြတင်းပေါက်နားကပ် သုံးရင် exhaust ထဲက CO ဟာ အိမ်ထဲဝင်လာနိုင်ပါတယ်။

5) CO ဘာကြောင့် အန္တရာယ်များသလဲ

CO ရဲ့အန္တရာယ်က အသက်ရှူလမ်းကြောင်းကိုသာ လှုံ့ဆော်တာမဟုတ်ဘဲ သွေးထဲက oxygen transport ကို ထိခိုက်စေခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

လူ့သွေးထဲမှာ Hemoglobin ဆိုတာရှိပြီး oxygen ကို သယ်ဆောင်ပေးပါတယ်။ ဒါပေမယ့် CO က hemoglobin နဲ့ oxygen ထက်ပိုခိုင်ခန့်စွာ ပေါင်းစပ်နိုင်ပါတယ်။

အဲဒီအခါ—

·          သွေးက oxygen မသယ်နိုင်တော့တာ

·          ခန္ဓာကိုယ်အင်္ဂါတွေ oxygen မရတော့တာ

·          ဦးနှောက်၊ နှလုံးကို ထိခိုက်နိုင်တာ တွေဖြစ်လာပါတယ်။

6) CO poisoning ရဲ့ လက္ခဏာများ

CO အနည်းငယ်ရှူမိရင် - ခေါင်းကိုက်၊ မောပန်း၊ မူးဝေ၊ အန်ချင်၊ အားနည်း

ပိုများလာရင် - ရှူရခက်၊ စိတ်ရှုပ်ထွေး၊ လဲကျ၊ သတိလစ်၊ အသက်အန္တရာယ်ရှိ

အရေးကြီးတာက CO ဟာ အနံ့မရှိတာကြောင့် မသိဘဲ ရှူမိနိုင်ခြင်း ပါ။

7) CO များတတ်သောနေရာများ

·          မီးသွေးဖိုသုံးသောအခန်း

·          ပိတ်ထားသော garage

·          generator သုံးရာနေရာ

·          မီးဖိုချောင် ventilation မကောင်းသောနေရာ

·          heavy traffic ရှိသောလမ်းဘေး

·          စက်ရုံ/မီးလောင်မှုဖြစ်ရာနေရာများ

8) CO ကို ဘယ်လိုကာကွယ်ရမလဲ

·          အခန်းပိတ်ထဲမှာ charcoal မသုံးပါနှင့်

·          generator ကို အိမ်အတွင်း၊ ပြတင်းပေါက်နားတွင် မသုံးပါနှင့်

·          မီးဖို၊ heater, boiler များကို စစ်ဆေးထိန်းသိမ်းပါ

·          ventilation ကောင်းကောင်းထားပါ

·          CO detector / CO alarm တပ်ဆင်ပါ

·          ကားအင်ဂျင်ကို ပိတ်ထားသောနေရာတွင် နှိုးမထားပါနှင့်

9) အကျဉ်းချုပ်

“CO သည် မီးလောင်မှုမပြည့်စုံသော combustion မှ ဖြစ်သည်” ဆိုတာမှာ—

·          လောင်စာထဲရှိ ကာဗွန် ဟာ

·          အောက်စီဂျင်လုံလောက်စွာ မရဘဲ

·          အပြည့်အဝမလောင်သည့်အခါ

·          Carbon Dioxide (CO₂) အစား Carbon Monoxide (CO) ဖြစ်ပေါ်လာသည် - ဟု ဆိုလိုပါသည်။

တစ်ကြောင်းတည်းနဲ့ ပြောရမယ်ဆိုရင်— အောက်စီဂျင်မလုံလောက်သော မီးလောင်မှု = CO ဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်သည်

AQI Calculation Concept

AQI ကိုတွက်ချက်ရာတွင် AQI = Highest value among pollutant sub-indices ဆိုလိုသည်မှာ -

PM2.5, PM10, O₃, NO₂, SO₂, CO တို့အတွက် index ကိုတွက်ပြီး အမြင့်ဆုံး value ကို AQI အဖြစ်သတ်မှတ်သည်

AQI Measurement Tools

AQI ကိုတိုင်းတာရာတွင် အသုံးပြုသောစက်များ

·          Air Quality Monitoring Stations

·          Laser particle sensors

·          Gas analyzers

အသုံးပြုသော unit များ

·          µg/m³ (microgram per cubic meter)

·          ppm / ppb

လေထုအရည်အသွေး (Air Quality) ကို တိုင်းတာရာတွင် Air Quality Monitoring Instruments များကို အသုံးပြုကြပြီး ထိုစက်များတွင် sensor အမျိုးအစားအမျိုးမျိုး ပါဝင်ပါသည်။ အဓိကအားဖြင့် Particulate sensors (PM) နှင့် Gas sensors ဆိုပြီး ခွဲနိုင်ပါသည်။

အောက်တွင် စက်အမျိုးအစားများနှင့် sensor technology များကို အသေးစိတ်ရှင်းပြပါမည်။

1️⃣ Particulate Matter Measuring Instruments (PM2.5 / PM10)

အဓိကတိုင်းတာသည့်အရာ

·          PM1.0

·          PM2.5

·          PM10

အသုံးပြုသော Sensor Technology

🔬 Laser Scattering Sensor - အများဆုံးအသုံးပြုသော sensor ဖြစ်သည်။

လုပ်ဆောင်ပုံ

၁ - လေကို sensor chamber ထဲသို့ ဆွဲသွင်း
၂ - Laser beam ဖြင့် particle များကို ထိတွေ့
၃ - Light scattering ဖြစ်ပေါ်
၄ - Photodiode detector ဖြင့် signal ဖမ်းယူ
၅ - Particle size နှင့် concentration တွက်ချက်

Measurement Unit - µg/m³ (micrograms per cubic meter)

အသုံးပြုသော Sensor Example

·          Plantower PMS5003

·          Sensirion SPS30

·          Honeywell HPMA115S0

2️⃣ Gas Monitoring Instruments

လေထုအတွင်းရှိ gas pollutants များကို တိုင်းတာရန် gas sensors များကို အသုံးပြုကြသည်။

တိုင်းတာသော gases

·          O₃ (Ozone)

·          NO₂ (Nitrogen dioxide)

·          SO₂ (Sulfur dioxide)

·          CO (Carbon monoxide)

3️⃣ Gas Sensor Technology Types

1️⃣ Electrochemical Sensors - အများဆုံးအသုံးပြုသော technology ဖြစ်သည်။

Working Principal Gas → Electrolyte → Chemical reaction မှ Reaction ဖြစ်သောအခါ Electric current ∝ gas concentration ဖြစ်လာသည်။

Advantages

·          High accuracy

·          Low power consumption

Example

·          Alphasense sensors

·          City Technology sensors

2️⃣ Metal Oxide Semiconductor (MOS)

MOS sensor များကို low-cost devices များတွင် အသုံးပြုကြသည်။

Working Principle

Gas concentration ↑ နှင့် → Sensor resistance change

Example Sensors

·          MQ135

·          MQ7

·          MQ131

3️⃣ Infrared Gas Sensors (NDIR)

NDIR sensors ကို

·          CO₂

·          CH₄ တို့အား တိုင်းတာရာတွင် အသုံးပြုသည်။

Working Principle

Gas molecules → absorb infrared light > Absorption level ∝ gas concentration

4️⃣ Types of Air Quality Monitoring Systems

1️⃣ Reference Monitoring Stations အတိအကျဆုံး system ဖြစ်သည်။

အသုံးပြုသော technology

·          Beta Attenuation Monitor (BAM)

·          Gas analyzers

·          High precision spectrometry

2️⃣ Portable Air Quality Monitors

လက်ကိုင်စက်များ - ဥပမာ

·          TSI DustTrak

·          Aeroqual Series

3️⃣ Low-Cost Sensors Network

Smart city monitoring - ဥပမာ

·          PurpleAir

·          AirVisual sensors